Хусеин Карасаев


Кусеин Карасаев (Хусеин, Кусеин Карасай уулу, 1901-жыл, 5-январь, Кыргызстан, Ысык-Көл облусу, Түп району, Токтоян айылы) — тилчи, лексикограф жана лексиколог, агартуучу, адабият таануу боюнча окумуштуу, фольклор таануу боюнча изилдөөчү. Филология илимдеринин кандидаты (1944), профессор (1966), Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер. Улуттук илимдер академиясынын ардактуу академиги. Касым Тыныстанов атындагы сыйлыктын лауреаты.

Мазмуну
Кусеин Карасаев
Кусеин Карасаев
Туулган датасы1901-жыл, 5-январь
Туулган жериКыргызстан, Ысык-Көл облусу, Түп району, Токтоян айылы
ИшмердүүлүгүТилчи, лексикограф, лексиколог
Өлгөн датасы1998-жыл (97 жаш)
Академиялык наамыПрофессор
ЖубайыАйша Карасаева

Кусеиндин басып өткөн, өмүр жолу ары өрнөктүү, ары өнөрлүү, даңазалуу жол. Бул бакубат, нускалуу, чечен, сөзмөр, кыргыз сөзүнүн кылдат билерманы, тарыхты таасын билген, тилди ийне жибине чейин иликтеген, устукандап, жиликтеген, кыраакы, көптү көргөн көсөм, илимдин артынан сая түшкөн өжөр илимпоз адам болгон. Кайран өмүр, текке кеткен жок тура. Бул киши менен дидарлашуу кызыктуу, көрөңгөлүү, уюткулуу эле.

Кеп сыйкыры менен бир заматта өзүнө тартып алаар эле. Кээде жайдары күлүп, кандай сөз уга турганын алдын ала сезип, ошого жараша сөз учугун улап, бура тарткан чоң психолог болчу. Хусеиндин өмүр жолу өтө татаал мезгилге туш келди. Жокчулукту, ачкачылыкты, кордукту да башынан кечирди.

Ошонун баарын сыр сандыгына салып бүтүп баа жеткис илимий эмгектерин, китептерин, кийинки муунга таштап кетти. Ал эмгектерди барктап, бапестеп кийинки муунга калтырып кетүү биздин милдет. Эмесе улуу журтум, элим Хусейин Атаңардын басып өткөн жолуна, бала чагынан көз чаптырсак:

Өмүр баяны

Хусеин Карасаев 1901-жылы (кээ бир маалыматтар боюнча 1902-жыл) Ысык-Көл облусунун Түп районуна караштуу Токтоян айылында төрөлүптүр. 7 жашка чейин чоң атасы Калыбек ажынын колунда өскөн экен. 1914—1916-жылдары Караколдогу орус-тузем мектебинде окуйт, тири карак, зирек бала Пушкиндин ырларын жаттайт. Орус илим булагынан суу ичет. 1916-жылдагы алаамат үркүндө, эл менен бирге Кытайга, текеске качат.

Кыргыздар кыямат күнгө туш болот. Ал мүшкүл күндөр Хусеиндин жүрөгүндө да кеткис дарт болуп, улут трагедиясы болду. Жаш Хусеин жан сактоонун айынан кой багып, текес ороонун бийлеген Кытай чек арасындагы тилмечи сакчынын баласын окутуп жан баккан экен. Мына билимдин пайдасы. 1921-жылы өз элине, жерине кайтып келип 1923—1924-жылдары Токтоян айылына Селревком болуп иштейт. Эл оозуна алынып, коомго аралашат.

Ал эми 1925-жылы Ташкентке барып Кыргыз-Казак таалим-тарбия институтуна кирип окуйт. Кусеин Ташкентте иштеген Ж. Абдрахманов, Э. Арабаевдер менен өтө жакын ынак болгон эле. Кыргыздын тунгуч гезити «Эркин-Тоону» чыгаруучулардын тобуна кирген. 1924—1925-жылдары Орто-Азия мамлекеттик университетине жумушчулар факультетинде сабак берген.

1926-жылы Ишенаалы Арабаев экөө «Жаңылык» китебин жазышат. Ал китептен кыргыздын 60 пайыз сабатсыздыгын жоюга жардамчы болот. 1927-жылы Азербайжан мамлекетинин Баку шаарында ѳткѳрүлгөн жаңы түрк алфавитинин борбордук комитетинин пленумуна катышкан. Терең билим алуу максатында Ташкенттеги окуусун таштап, 1928-жылы Ленинград шаарындагы чыгыш институтунда Түркологиялык семинариясына кирет (араб фарзы). Институттун өзүндө лексикадан сабак берчу. Константин Юдахин экөө кыргызча-орусча сөздүктү түзүшкөн. Кийин Юдахин байбичеси менен Токтоянга келип материал топтоп кыргызча үйрөнүп кетишкен деп атабыз күлүп калаар эле.

Бул эки окумуштуу кыргыз лексикасынын казанында бирге кайнашкан. 1931-жылы Ленинграддагы Енукидзе атындагы Чыгыш институтун ийгиликтүү аяктап Фрунзеге келип адабият институтуна ага кызматкер болуп ишке орношот. Фольклорду жыйного кату киришип Тоголок молдону Нарындан чакыртып келип анын чыгармаларын алтын фондуга алат.

1931-жылы Адабият жыйноо инструкциясын жазып, басмадан чыгарып, эл арасынан манасчы издеп айтылуу Саякбай Каралаевди алып келип, үйүнө этнографиялык кече уюштуруп Белек Солтоноев, Касым Тыныстанов, Ыбрай Тойчиев, Турсун ата жана башкаларды чакырып сындан өткөрөт. Алар бир ооздон Саякбайдын вариантын жазууну жактырышат. Ошентип, Саякбай Каралаевдин айтуусунда Манас эпосун жазып алууну уюштурган. «Манас» сөзүн манастаанууга биринчилерден киргизген. Кусеин Карасаевди Моквага чакырып «Манас» эпосун жазууга консультация өтөт.

Иши оңоло баштаганда 1941-жылы согуш башталып аскерге барбай турган буйрук беришет. 1944-жылы кондидаттык дисертациясын жактап, чыгармачылыкка катуу киришип, бир нече китеп жазат. 1946-жылы КПСС мүчөсү.

1949-жылы кылдан кыйкым таап, кыргыздын мыкты жигиттери Самангин, Бектенов, Байжиев жана башкалар камакка алынат, ондой берди болуп Хусейинди Москвага Ломоносов унверситетине лекция окууга чакырык келет да, ошентип каргашалуу 1937-жылдын укуругу Кусейинге жетпей калат. Бирок ошентсе да, бир сыйра камалып чыгат. Карасаев 1998-жылы каза болуп, сөөгү өз жерине коюлган. Айша апанын (жубайы) айтуусунда Карасаев көп иштеп, көп жазганына байланыштуу беш машинканы иштен чыгарган дейт.

Алигидей жала, куугунтук болбогондо бул киши кап-качан доктор, академик болмок. Бир жолу Чыңгыз Айтматов өзүнүн айдоочусун жөнөтүп «Аксакал Сиз чарпылбаныз, жаза бериниз, архивке бериниз кийин, эл өзү, Сиздин чыгармаларынызды окушат» деп айткан экен.

Азыр К. Карасаевдин эстелиги, мемориалдык коплекси Ысык-көл жээгине орнотулган. Бул кишинин залкар эмгектери түбөлүккө кыргыз элинде сакталып, мурас болуп кала берет. илимпоз, окумуштуу, Кызыл-Туу, «Манас» орденин, эл аралык «Даанышман» сыйлыгынын ээси, «Кыргыз Республикасынын илимине эмгек синирген ишмер» мамлекттик сыйлыктын ээси. Ушундай инсанды тарбиялап өстүргөн ата-энесине, Түп элине таазим кылабыз. Артында жазып калтырган, алтындан кымбат эмгектери калды.

Үй-бүлөсү

  • Жубайы — Айша Карасаева (Түмөнбаева)
  • Улуу кызы — Людмила (Физика илиминин окутуучусу)
  • Ортончу кызы — Галина (химия илимдеринин кандидаты)
  • Кичүү кызы — Алтынай (медицина илимдеринин доктору)

Эмгектери

  • «Жаңылык» чоңдор үчүн окуу курал (1927-жылы латын арибинде чыккан)
  • Орусча-кыргызча сөздүк (И. А. Батманов, К. Карасаев) — Фрунзе-Казань, 1938-ж.
  • Орусча-кыргызча сөздүк (Ж. Шүкүров, К. Юдахин, К. Карасаев) — М., 1944-ж.
  • Кыргыз тилиндеги жөндөмөлөрдүн семантикасы — Фрунзе ш., 1944-ж.
  • Кыргыз ырларынын түзүлүш системасы жѳнүндѳ, «Советтик Кыргызстан», №1. 1946-ж.
  • Орфографиялык сѳздүк (Ю. Яншансин, К. Карасаев), — Фрунзе ш., 1956-ж.
  • Кыргыз тилинин орфографиялык сѳздүгү — Фрунзе ш., 1966-ж.
  • Түгѳйлүү сѳздѳр (Айша Карасаева, Кусеин Карасаев) — Фрунзе ш., 1971-ж.
  • «Камус наама» (Манас сөздүгү) — 1990-ж. Манас эпосундагы көөнө сөздөр түшүндүрмөсү
  • «Баштан өткөн мажаралар»
  • «Накыл сѳздѳр» — 2 том. Манас эпосундагы накыл сөздөр тууралуу.
  • «Ѳздѳштүрүлгѳн сѳздѳр»
  • «Күлкү наама»
  • «Кусеин Наама» - өмүр баян китеби

Сыйлыктары

  • «Кызыл туу» ордени
  • «Манас» ордени
  • Эл аралык «Даанышман» сыйлыгы
  • Кыргыз Республикасына эмгек сиңирген ишмер

Цитаталар

«Карасай сөздүктү» көз жүгүртүп окуп чыгуунун өзү канчалык кызык, канчалык үзүрлүү. Эне тилибиздин өзүнчө бир тарыхы болгон бул кол жазманы кызыгуу менен окуп чыктым жана башкаларга да көпчүлүккө таанышыш үчүн ушундай мүмкүнчүлүктөр болсо деген тилекте калдым.
Чыңгыз Айтматов
Кол жазмадан накыл сөздөрдүн түпкү чыгышын, алардын түз жана өтмө маанилерин, туюнтмаларын дагы бир сыйра таптап, даана туюнуп алганыма кубандым. Ошол кубануу менен бирге ушул жашка келгичекти эне тилди мыкты билген жазуучу атанып туруп, бир кыйла сөздөрдүн туюнтмасын жеткире билбегендигиме, кай бирин үстүртөн, калпыз түшүнүп жүргөндүгүмө өзүм уялдым.
Түгөлбай Сыдыкбеков
Адам баласы билим берүү тармагында төрт революцияны башынан өткөргөн. Ошол төрт революцияны адам баласы көптөгөн кылымдарда ишке ашырган. Кыргыз эли болсо ал революцияны үч муундун алкагында ишке ашырдык. Ошонун бардык революцияларында Кусеин Карасаев башкы каарман болгон. Далилдеп берейин: Биринчиси — ата-энелер өзүнүн балдарын, кесипкөй, профессионалдуу, тарбиячылардын колуна өткөрүп берүүсү. Экинчиси — билим берүүнүн мазмуну оозеки формадан жазуу формасына өтүүсү. Үчүнчүсү — биринчи окуу китебин алгач гезиттер болгон, дал ушул биринчи гезиттен (Эркин-Тоо) окуу куралына чейинки процесс үчүнчүсү болгон, ага Карасаев активдүү катышкан катышкан.
Назаркул Ишекеев - педагогика илимдеринин доктору, профессор
«Кусеин Карасаевдин бул сөздүгү (Накыл сөздөр) бир гана тектеш тилдердин маанилерин гана эмес, ошондой эле кыргыз адабиятынын оозеки чыгармачылыгынын алгачкы эпикалык ддорундагы эне тилибиздин көөнөргөн (архаикалык) сөздөрдү түшүнүүнүн ачкычы болот. Ал дагы деле азыркы көркөм адабиятта көрөңгө катары өмүр сүрүүдө.»
Профессор Абдулхай Алдашев

Түбөлүктөө

  • Каракол шаарындагы үй-музей
  • Карасаев атындагы Бишкек мамлекеттик университети
  • Бишкек шаарындагы колледж
  • Карасаев атындагы Ысык-Көл лицеи
  • Каракол шаарындагы Н. М. Пржевальский жана Кусеин Карасаевдин мемориалдык музейдик комплекси
  • Каракол шаарындагы көчө
  • К. Тыныстанов Ысык-көл мамлекеттик университетинин алдында Тыныстанов менен турган эстелиги
  • Түп айылындагы көчө
  • Бишкек шаарындагы көчө

Сүрөттөр

К. Карасаевдин атасы Карасай, энеси Борбу балдары менен. 1905-ж.
К. Карасаевдин атасы Карасай, энеси Борбу балдары менен. 1905-ж.
К. Карасаевдин студенттик кези. 1924-ж.
К. Карасаевдин студенттик кези. 1924-ж.
К. Карасаевдин Жумушчу факультетинин мугалим күбөлүгү. 1926-ж.
К. Карасаевдин Жумушчу факультетинин мугалим күбөлүгү. 1926-ж.
Кыргыз алфавитинин түзүүчүлөрүнүн 1-кеңешмеси
Кыргыз алфавитинин түзүүчүлөрүнүн 1-кеңешмеси
Оңдон солго экинчиси К. Тыныстанов. 1926-ж.
Карасаевдин карындашы Керимкан, жолдошу жана балдары менен. 1927-ж.
Карасаевдин карындашы Керимкан, жолдошу жана балдары менен. 1927-ж.
Сыдык Карачев, Мукамбаев Ыскак, Кусеин Карасаев, Айткулуу Убукеев. 1928-ж.
Сыдык Карачев, Мукамбаев Ыскак, Кусеин Карасаев, Айткулуу Убукеев. 1928-ж.
К. Карасаев, Айша Карасаева кыздары Люся, Галя, Алтынай менен. 1930-ж.
К. Карасаев, Айша Карасаева кыздары Люся, Галя, Алтынай менен. 1930-ж.
К. Карасаев студенттерге лекция окуп жаткан учуру
К. Карасаев студенттерге лекция окуп жаткан учуру
К. Карасаевдин ударник карточкасы
К. Карасаевдин ударник карточкасы
Кыргыз илимдер академиясынын ачылышында
Кыргыз илимдер академиясынын ачылышында: И. А. Батманов, Массон, А. Н. Бернштам, К. Карасаев, К. Юдахин
К. Карасаев Орусча-Кыргызча создуктун кандай чыгышы боюнча интервью беруудо. 1967-ж.
К. Карасаев Орусча-Кыргызча сөздүктүн кандай чыгышы боюнча интервью берүүдө. 1967-ж.
Кыргыз илимпоздорунун кеңешмесинде
Кыргыз илимпоздорунун кеңешмесинде, солдон онго: Б. Чолокова, Сартбаев, Касымалы Баялинов, К. Карасаев, Зияш Бектенов. 1973-ж.
Академиктер Скрябин, К. Юдахин, Т. Саманчин казак академиясынын ачылышында
Академиктер Скрябин, К. Юдахин, Т. Саманчин казак академиясынын ачылышында
Жазуучулар Түгөлбай Сыдыкбеков, З. Бектенов арт жагында К. Карасаев. 1980-ж.
Жазуучулар Түгөлбай Сыдыкбеков, З. Бектенов арт жагында К. Карасаев. 1980-ж.
К. Карасаев өмүр баянын жазып жаткан кез. 1985-ж.
К. Карасаев өмүр баянын жазып жаткан кез. 1985-ж.
Журналист Орокчиев Карасаев менен маектешүүдө. 1976-ж.
Журналист Орокчиев Карасаев менен маектешүүдө. 1976-ж.
К. Карасаев байбичеси Айша менен эс алууда. 1995-ж.
К. Карасаев байбичеси Айша менен эс алууда. 1995-ж.
К. Карасаевдин 90 жылдык мааракесинде.
К. Карасаевдин 90 жылдык мааракесинде. Солдон онду карай: Жогорку Кенештин спикери Медетбек Шеримкулов, К. Карасаев, А. Карасаева. 1992-ж.
К. Карасаев өзүнүн документтерин Ысык-Көл областтык башкармасына тапшырууда. 1996-ж.
К. Карасаев өзүнүн документтерин Ысык-Көл областтык башкармасына тапшырууда. 1996-ж.
Академик Хусеин Карасаев. 1997-ж.
Академик Хусеин Карасаев. 1997-ж.
Кыргызстан» басмаканасында. 1996-ж.
«Кыргызстан» басмаканасында. 1996-ж.
К. Карасаевдин мемориалдык тактасынын ачылышы. 2001-ж.
К. Карасаевдин мемориалдык тактасынын ачылышы. 2001-ж.
Карасаевдин эстелик тактасынын ачылышы
К. Карасаевдин эстелик тактасынын ачылышы. Айша Карасаева, кыздары Люся, Галя, Алтынай менен. 2001-ж.
Карасаевдин Каракол шаарындагы Элебаев көчөсүндөгү жашаган үйү. 2001-ж.
Карасаевдин Каракол шаарындагы Элебаев көчөсүндөгү жашаган үйү. 2001-ж.
Хусейин ата Айша апа менен жаш кезинде
Хусейин ата Айша апа менен жаш кезинде
2016-05-23 62913 Биографиялар Жыргалбекова С. 2021-02-23