Туголбай Сыдыкбеков (1912-1997)


Түгөлбай Сыдыкбеков

Кыргыз элинин атактуу адамы Туголбай Сыдыкбеков Ысык-Көл өрөөнүндөгү Түп районунун Кен-Суу деген айылында 1912-жылы 14-майда төрөлгөн. Тарых булактарына кайрылсак Түгөлбайдын апасы Айымкан 17 бала төрөгөн экен. Тилекке каршы аз убакытта жети уулу жана төрт кызы чечектен өлөт. Ата менен эне көп балдарынан ажырап, мөгдүрөп турган кезде башына бакыт конуп дагы бир уулду болот. Ар кандай оорудан, шум өлүмдөн жүрөктөрү үшүгөн ата-эне ага Түгөлбай аттуу ысым беришип, көптөгөн ырым-жырымдарды жасашат. Бирок Түгөлбай ата сүймөнчүлүгүн көрбөй, эки жашка чыга электе атасы келте оорусунан өлүп, томолой жетим кара кийим кийген эненин колунда, эне тарбиясында өсөт.

1914-жылдагы биринчи дүйнөлүк алааматка Россия да киришип, бул согуштун активдүү катышуучуларынан болот. Падыша казнасына берилчү ыгым-чыгымдар көбөйдү. Элден эсепсиз мал-мүлк, акча-каражат жыйналып, чогултулду. Кийинчерээк 1916-жылы кыргыз жаштарын ооруктагы иштерге тартуу жөнүндө падышанын буйругу чыгат. Дыйканчылыкка ынгайлуу жерлер казынанын карамагына өтөт. Ал аймакта тиричилик кылып келген эл тоого, кокту-колотторго сүрүлөт. Ушуга байланыштуу алсыздардын үй-жайын тартып алуу, же сырттан бийлеп, жерлерин сатып коюуу иштери башталат. Бий-болуштардын жемекейлиги күчөп, кембагалдарды, жетим-жесирлерди боздотот.

Кен-Суунун ичиндеги Сыдыкбек кыштап жүргөн кыштоодон ылдый карай кесилип-тартылып алынып, ал аймакта жашаган уруулар бүт көчүрүлөт. Башкасы жетишпей тургансып, Айымкан апа кыштоосуна чогулткан анча-мынча оокат-буюмун Шакарбай атту адам белгисиз бир адамга сатып жиберет. Апанын айткан нааразычылыгын айыл билермандары укпай-көрбөй, жесир буркурап ыйлаган бойдон кала берет. Көп өтпөй ата-бабалары жайдаган конуштарынан кол үзгөндөрдү башка өзөнгө көчкүлө деген жарлык жарыяланды. Карайлаган калк бул жарлыкты аткарууга айласыз мажбур болуп, арга жоктон көчүп жөнөштү. Ошондо Кен-Суу айылынын жарым бөлүгүн бийлеген Эшимбек жоргосун чайпалтып, көч мандайынан чыгып калат. Турак жайын, оокат-буюмдарын алдырып жиберип, бийликтен жардам ала албаган кайгылуу Айымкан жандай салып өтүп бараткан болушка карап, ат үстүнөн:

Жайнактын уулу Эшимбек,
Болуштугу жарашты.
Эл өйдө-ылдый көп көчүп,
музоо-торпок адашты... - деп жамактай жиберет. Ангыча баш аламан эл Чон-Таш атту жерге келип токтойт. Болуштун бесири (катчысы) баштаган бир нече адам аркан узап ченешип, көчүп келгендерге конуш бөлүштүрүүгө киришет. Түтүн ээси эркектери барлары жер алып, Сыдыкбектин үй-бүлөсүнө эч нерсе тийбей калат. Катардан чыккан Айымкан апанын сай-сөөгү сыздап, тоотпой койгондорго карап, кошогун жөнөтөт... өзүнүн тирикарактыгы, сөзмөрдүгү менен Айымкан тоготпогон болуш-бийлерден эптеп-септеп өзүнө тиешелүү нерсе алууга жетет. Апасынын ушул жамакчылыгы келечектеги сүрөткердин чыгармачылыгына чоң таасирин тийгизди.

[ushka=seredina]

1916-жылдагы козголон көлдөгү бүт кыргыз айылдарын кучагына алат. Сыдыкбектин үй-бүлөсү да үркүп, Текести көздөй бет алат. Бул аймакта бир жылдай жашаган соң Мекенке кайра кайтат. Айымкан апа балдары менен эл артында калып, казак жергесинде баш калкалап, 1918-жылы Ысык-Көлгө келишет. Күнүмдүк оокат үчүн эне менен алты жашар Түгөлбай Коровин деген кулакка малай жүрүштү. Анда жүргөн төрт жыл ичинде апанын да, Түгөлбайдын да оюнан окуу кетпеди. Бирок ал убакта окушка мектеп жок эле. Айласын таба албаган Айымкан апа Түгөлбайды түнкатар молдого берет. Бирок ал аймактагы окуу балага жакпады. Кыш мезгилинде окуп чыкканы менен ал мындай окуудан түбөлүк кол үздү.

Акырында илимге чанкаган Түгөлбайдын күткөн күнү келип, Кең-Сууда жаны мектеп ачылат, жаш Түгөлбай дал ушул мектептен жагымдуу сабат алат. 1925-жылы Каракол шаарындагы таанышы Коровин деген кишиникине жатып, Антон Павлович Чехов атындагы орус мектебине кирет. «Айтор, менин ачык мүнөзүм, тырышчаактыгым сүйкүмдүрдүбү, ким билет? классташтар да, мугалимдер да мени жакшы көрүшчү. Айрыкча Коромыслова Мария жана Горшков Василий атту адамдар мага көп жардам кылышты. Дал ушул мектепте окуп жүрүп Гоголь, Пушкин, Тургенев деген адамдардын аттарын уктум. Ырас, ал адамдардын атагы ааламга кеткен чоң жазуучулар экенин кийинчерээк баамдадым. Эмнегедир орус жазуучуларынын эң биринчи мага чыгармасы аркылуу таанылган Тургенев болду», - деп эскерет Түгөлбай Сыдыкбеков ал жылдардагы окуусу жөнүндө.

Арадан бир-эки жыл өттү. Баштагыга Караганда Түгөлбай орус тилин өздөштүрүп, кадыресе окуп калды. Бирок жаны кыйынчылык башталды. Байлыгы өскөн кожоюн кийинки күндөрдө чарбасында болуп, шаарга көп келбей, айылда кыштоочу болду. Турмуш-тиричилик Түгөлбайды окууну ташташка айласыз калтырды. Кийин Т. Сыдыкбеков Крупская мектебине кирет, көп узабай эле Ленин атындагы 7 жылдык мектепке которулат. Турмуш абал өтө оор эле. Бирок Түгөлбай окуусун бул жолу таштаган жок. Жазуучунун биринчи чыгармасы ушул мектепте окуп жүргөн кезинде жазылды. Анын жазылышынын өз тарыхы бар.

...Бир күнү Түгөлбай Александр Сергеевич Пушкиндин китебин окуп отурган кезинде классташы Молдокасым: «Ушундай орус тилинде жазылган чон китепке да сенин тишин өтмөк беле», - деп тамашалайт. Бул сөзгө ыза боло түшүп, анын оозунан: «Мындай китепти өзүм деле жазам», - деген сөз капысынан чыгып кетет. Көп өтпөй ал «Капкакбай» аттуу жомогун жаза баштайт. «Сөз ылгап, ырдын кооздугун, көркөмдүк касиеттерин териштирүү кайда. Туш келди соктура берип, беш-алты күндүн ичинде эки дептерди жомокко толтурдум», - дейт ал чыгармасын жазуу тарыхын эстеп. Жомоктун идеялык-көркөмдүк сапаты канчалык денгээлде экендиги жазуучунун өз сөзүнөн эле көрүнүп турат. Бирок бул жаш Түгөлбайды келечектен көп нерсени үмүттөндүрдү. Уламыштын артынан жазылган ал эки дептер ыр жоголуп кетет. Кийинчирээк кайра жазылып, «Көкөй кести» аталып 1961-жылы жарык коргон.

1929-жылы Түгөлбай Сыдыкбеков Фрунзе шаарындагы айыл-чарба техникумунда окуп, аны бүткөндөн кийин ошол эле жылы жаны ачылган Ашхабаддагы Орто Азиялык зооветеринардык институтка тапшырат. Сүзөктүү дарт, өзөктүү оору анын институтту бүтүшүнө жолтоо болуп, окууну таштоого айласыз болот.

Алгач Түгөлбай чыгармачылыгын поэзиядан жанрынан баштайт. Анын «Булар кимдер?» атту биринчи ыры 1930-жылы басылат. 1932-жылы «Чабуул» журналына «Чал комузу» атту көлөмдүү поэмасы басылып чыгат. Поэма эл оозунан уккан жомок, уламыштардын негизинде жазылып, жаш калемгердин эпикалык жанрга канчалык жөндөмдүү экенин да көргөздү. Ушундан бир жылдан кийин эле 1-ырлар жыйнагы «Күрөш» деген ат менен жарык көрдү. 1936-жылы «Баатырлар», 1938-жылы «Акын - булбул» аттуу ыр жыйнактары жарыяланат. Бирок келечектеги белгилүү романчыны проза жанры өтө кызыктыра берди.

Ошентип 1937-жылы Кең-Суу китепбинин биринчи томун чыгарат, 1938-жылы ошол эле китептин экинчи томун жазат, китепте кыргыздардын совет бийлигиндеги оор турмушу чагылдырылган. 1939-1940-жылдары Темир романынын үстүндө иштей баштайт, ошондой эле Абысындар, Ала-Тоодон алтоо, Түн жарчысынан кабар атту роман, поэмаларды жазат. Манас жана Алмамбет (1942), Бөрк алдында бөрү бар, Тоодой жүрөк жана башкалар драмалык чыгармалары да чыккан. Ата мекендик согуш жылдары Сыдыкбеков баатырлыкка, эрдикке арналган катар публицистикалык макалаларды, очерктерди жазат. Ошол макала, очерктер кийин Биздин замандын кишилери (1948) романынын жазылышына себеп болот. 50-жылдары Тоо балдары, Зайыптар (1966) романын жазат. Тоо балдарында балдар менен чоңдордун психологиясына, өз ара мамилесине кылдат талдоо жүргүзгөн. 1955-жылы Кен-Суу романынын жаны саны үстүндө иштеп, Тоо-арасында романы жаралат. Ал эми 70-жылдары жазуучу Курбулар, Сыр ачуу (1978) романдарын жазып, Ыйманбай пейли (1980), Жол (1982), Кайнар булак жана башка белгилүү повесттердин автору болот.

Сыдыкбеков Түгөлбай

Мен мин жыл жашадым!
Мен кеминде мин жыл жашап койгондой сезем өзүмдү. Ошондой бир ынануу бар. Байыркы көөнө тарыхты изилдеп жүргөнүмдө адегенде тээ алыстан бир чыйыр, анын учунда эрбен-сербен караан корунуп, улам жакындаган сайын кадимки эле чоң жолго, кишилерге айланып, болгондо да кийген кийими, минген аты, ичкен ашы менен, кыял жоругу менен көрүнүп, алар менен кошо коюн-колтук алыша сырдаш жүргөндөй болуп, анан баарынан бөлүнүп ушул заманга чейин келип, эми жалгыз калгандай туюлат. Бул бир жагы.

Экинчи жагы ата-бабанын баскан жолу урпакка таалим болсо, белек болсо деп, ой чаргытып алды жакты болжоп эртенки күнгө салыштыра келгенде, өткөн тарыхтын сабагын айкаштыра караганда алдынкы жол деле ой-чуңкуру, карангы-жарыгы менен кандайдыр бир булангыр элесте көрүнө калгансыйт. Албетте, жаны баскычта, жаны ачылышта ушунун баарын болжоп отурганымда эмнегедир мен өзүмдөн-өзүм кудук санап да кетем. Ушу мен качан төрөлдүм экен, 1912-жылдабы же... 912-жылдабы деп...

Ооба, ооба 912-жыл болуш керек, же кантсе да тиги андан мурдагы Каракан, Угузкандардын учуру болуш керек эле, ошол учурда төрөлүшүм керек эле деп чын эле ага ынанып калам. Бул менин жөн эле оюм эмес. Канча бир ошол заманда жүргөн түштөрдү да көрдүм. Кээде улуу тойлорго, сан-салтанаттарга катыштым, жоо-жарагы шай, илгерки жалдуу аргымактарын минген айкелдер, же байыркы жөрөлгөлөрүн калтырбай ала жүргөн нарктуу, салттуу байбачалар менен аралаш жүрдүм. Анан анын баары бир туруп түш эмес кадимки эле болгон иштей сезимдерге арбалдым. Ойлойм: бул чынында эле адамдын акыл-эсинин бир өзгөчө касиетиби деп, ал бизге чын берилген деп... өлбөстүктүн касиети...

Ооба, өлбөстүктүн касиети. Бул бизге алыскы бир аралыктан чын эле берилип жатабы деп калам... Ошентип бир кезде менин жан-дүйнөмдө бир жылт эткен шоола улам барган сайын жарыгын чачып, өзүнө кенейтип жол ача баштагандай болуп барат. Ошол ишенимге улам бегирээк азгырылып да, муюп да барам..

«Ленинчил жаш» газетасынын 1991-жылдын 29-августундагы санына жарыяланган дилмаек.

Туголбай Сыдыкбеков - Кыргыз адабиятынын ренессансын жараткан улуу даанышман, эн ириде заманыбыздын залкар, таланттуу жазуучусу, кыргыз адабиятынын патриархы, көрүнүктүү коомдук ишмер, кыргыз калкынын кушан карыясы, элибиздин сыймыгы болгондуктан, баарыбызды ага болгон өзгөчө сыймыктануу сезими бөлөйт.

Туголбай атанын аты биз үчүн жыйырманчы кылымдагы кыргыз көркөм адабияты, тил илиминин өнүгүшү, руханий дүйнөбүздү арттыруу жана жалпы эле кыргыз элинин тагдыры менен эриш-аркак байланышкан.

Туголбай атабыздын билимдүүлүгү, таланттуулугу, эмгекчилдиги, сөзмөрдүгү, жаркын адамдык асыл сапаттары кыргыз тилинин, адабиятынын жана маданиятынын көркүн ого бетер чыгарып турган. Ал киши ниети ак, калыс, элдин баарына жакшылык гана каалаган жайдары мүнөз, айкөл, жылдыздуу, нарк - салабаттуу инсан эле.

Сыдыкбеков өзүнүн өтөлгөлүү өмүр жолунда бактылуу өмүр кечирди. Эң оболу ал чыгармачылык жактан ооматтуу болду. Анын кыргыз көркөм адабиятына калтырып кеткен «Көк асаба» (1989), «Бел-Белес» жана башка ушул сыяктуу көптөгөн эмгектери кыргыз элинин рухий жан дүйнөсүн ачып, калкыбыздын руханий казынасынын асыл кенчине айланып, дүйнөлүк адабияттын жана маданияттын бир бөлүгү болуп калды. Анын ысмын адабиятыбыздын тарыхында алтын тамгалар менен жазууга толук арзыйт деп ойлойм. Түгөлбай өмүр бою калемин колдон түшүрбөй, эмгектерин жазып, асыл кенештерин айтып келди. Кадырман калкыбыз болсо ар дайым «карангыда көз тапкан, капилеттен сөз тапкан» Бакай атабыздай барктап, анын чыгармаларын колдон чыгарбай окуп келишти.

Кыдыр даарыган, улуу даанышман адам - Түгөлбай Сыдыкбеков ак эмгек өтөгөнүн чыныгы атуулдук үлгүсүн көрсөтүп, кыргыздын ар бир сөзүнүн тарыхын, таржымалын иликтеп, эне тилибиз, көркөм адабиятыбыз үчүн эбегейсиз энциклопедиялык эмгек жаратып кетти.

Туголбай Сыдыкбеков кыргыз тилинин улуулугун жана сулуулугун даназалап, кыргыз адабий тилин жаны бийиктикке көтөрүп, талбас ак ниет эмгек гана адамды бакытка жеткире ала тургандыгын далилдеп, өрнөктүү өмүр сүрүп, миң жылга тете эч тендешсиз эмгек сиңирди.

Сыдыкбековдун прозасы — жалпы улуттук байлыкка айланган зор асыл дөөлөт, дүйнөлүк классиканын кайталангыс үлгүсүнө айланган күзгүсү, ар бир окурманга өзгөчө патриоттук дух, таалим-тарбия, рухий азык бере турган касиеттүү күч. Ал жараткан алтын канат прозасы анын экинчи өмүрү сыяктуу кыргыз эли менен түбөлүккө тагдырлаш болуп жашай берээрине терең ишенебиз.

Туголбай Сыдыкбеков профессионалдык көркөм сөз өнөрүнүн пайдубалын түптөп, кыргыз адабиятынын ренессансын жараткан жаркын таланттардын бири катары анын көркөм чыгармалары миңдеген окурмандардын жүрөгүндө түнөк таап кала берер.

Туголбай атанын өрнөктүү, улуу, асыл эмгектери кылым санап, дүңгүрөп, бул жарык дүйнөдө түбөлүккө жаныра берсин!
Керимкулов М. Т.

Түгөлбай Сыдыкбеков ырлар
Адам күчү
Тентек желдей мен тестиер чагымда,
От жандыра суудай суюк каныма.
Тозогун да тоотпой чуркап жүрчү элем,
Бу ааламды топтой салып алаканыма.
Токтоо желдей бала-жигит табымда
Көрүнбөгөн кесел сокту каныма.
Жайы кышы илдет менен алышып,
Жай таптырбас кыйноо батты жаныма...
Көрсө, турмуш, мергенчи экен капкачан
Ал аңдыптыр өңүтүндө капкачан...
«Адам белең» деген өңдүү ал митаам
«Ачуумду да татуумду да таптасан!»
О, турмушум, ырас ыйык адам - мен!
Акыл, эмгек алп күчүмө дем берген.
Таттууңду алып, төгүп салып ачууңду.
Кебелбестен кең төрүндө тердеген!

Сүйгөнүмө
Ырас бүгүн жашырбаймын. Кеч кайттым.
Анык тарттым нак арзуусун «уу дарттын»
Өз башында дал ошондой дартын бар,
Тергеп-текшеп не кыласын курдашым.
Келкенбайын ашырыптыр амалын,
Арт жагынан даана көрүп калгамын.
Дал өзүндөй мүчө келген бойлуу кыз,
Көз талдыра, мен кызыга карадым.
Укуп кетти Алыш мени тобого.
Кулак какпай конуп бердим жемеге.
Кайгы менен кубанычты болуш -
Курдаштыкка жарабадым мен эле...

Шотага
Жаралган акылы кен артык адам,
Достуктун боз жоргосун тандап минген.
Таланты көлдөй терең акын адам,
Жылдызы кылымдарга өчпөй келген.
Жолборстун терисинен шер чыгарды.

Кыш
Күн өз жолун кыскартып,
Жакын келди уясы.
Көл бетине муз катып,
Чартылдады кылаасы.
Жыл саламын кышка айтып,
Сур булуттар көчкөнү.
Кар учурган бурганак
Чайкап салды бөксөнү.
Күркүрөгөн өзөндү
Кубур алды муз катып.
Гүл жайнаган кезенди
Бутун алды кар басып.
Бүрдөп турчу кырчын тал,
Катып турат «кан» качып.
Жаз жыргалын сагынат
Кар ызгарын каргашып.
Аскалар тоңуп үргүлөп,
Too куштары аз жүрөт.
Балапан аюу үңкүрлөп
Чээнге түшүп эндиреп,
Сук көздөрү канталап
Ач бөрүлөр сенделет.
Байкуш коен жан багат:
Бөжөң-бөжөң сербендеп...

Балалыкты эстеп
Жалбыракты камчылап, санды сабап,
Ат деп минип аткулак, биз тызылдап.
Азоо тайдай дирилдеп типтик туйлап,
Жылкы тийдик өңүттөн биздин тарап.
«Аттан-тондон ажырап» колго түштүк,
Жолду бөгөп куткарбай эр-азамат.
Туткун болдук матоодо, таяк жедик
Айып тарттык. Достоштук. Кайра ынак.
Кайра күлкү, кайра огон, жаны сабак,
Көк бороондой күүлдөгөн тестиер чак.

Эне жүрөгү
Жаш кылгырта жалдыраган эки көз
Терен тиктеп өмүр шамын көрө албай
Өчүп-тама алсыз сулк жаткан көз
Кош айтарга тил күрмөгө келе албай.
Суук койнуна сукту тартып баратты
Түбөлүккө камтып алып жатчу жай...
О, ким билет? Омур оту жылт этпей
Бир көрүнүп өчүп калган учкундай.
Калат беле түбөлүккө былк этпей
Муздай муздап тонгон жүрөк муштумдай
Ар ким гана көңүл айтып энеге:
«Тагдырындын буюрганы ушундай!»
Зын-зын этип алыстагы жанырык
Кулагыма угулгандай жанырып...
Ачтым көздү, жай ирмелип кирпигим
Күттүм, күттүм энекемди зарыгып...
Көз алдыма келе калды элеси
Кызыл жүзү купкуу болуп сабылып...
Мен энеме карап калдым жалдырай
Төгөрсүн деп көздүн жашын аябай?
О, жанылдым. Айткан сөзү момундай:
- Жаш чыбыктай солкулдаган балам ай,
Тамырынды балта кыйып салгандай
Мынча неге солуп жатып калдын ай?
Азап менен санаа чеккен энекен
Аран зорго аяк шилтеп сенделген.
Тык-тык этип колдо шилби таягым,
Кубат берген жолго түшкөн көлөкөң.
Үмүтүм да, өмүрүм да, жыргалым
Сен элен го, сен элен го көлөкөм!

Каалоо
Көчөт сайдым ырымдап уулума арнап,
Көктөөр дедим мөмөлөр жемиш байлап.
Бешинчи жаз мемирей күлгөнүндө -
Жаш дарактын анкыган гүлү жайнап.
Учуп-конду аарылар гүлдөн-гүлгө,
Дарак көркү ачылды күндөн күнгө.
Жүрөгүмдү толкутту чоң кубаныч
Кут жаагандай асмандан биздин үйгө.
Асман ачык күн күлгөн тыныч күндө
Адам неге жетпесин тилегине.
Кан толкуткан баланын үнү чыкты
Кызыл алма кызыгып үзгөнүмдө.
Көңүлгө шат нур сепкен жарык күндө
Аары жүрсүн ызылдап ар бир гүлдө.
Алма үзүлүп, бала ыйлап, бакыт күлүп
Баш кошулсун! Кут толсун ар бир үйдө.

Билими
Бишкектеги айыл чарба техникумун окуган (1928—31)
Ашхабаддагы Орто Азия зооветеринария институтунан окуган (1931).

Мамлекеттик ишмердүүлүгү
СССР Жогорку Советине депутат (1954-58)
Кыргыз ССР Жогорку Советине депутат (1951-55, 1959-63, 1971-75).

«Манас» эпосун изилдөөгө да көп көңүл бурган. «Манастын» кыскарта бириктирилген төрт томдугун («Сейтек» бөлүмүн) редакциялаган. Чыгармалары дүйнө элдеринин тилдерине которулган.

Сыйлыктары
Кыргыз адабиятынын тарыхында биринчи жолу СССР мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болгон (1948).
Кыргызстан Илимдер Академиясынын академиги, мүчөсү (1954).
Кыргыз Республиканын эл жазуучусу (1968).
Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Эл Достугу ордендери, медалдар менен сыйланган.
Кыргыз Республикасынын баатыры

1991-жылы «Түгөлбай-ата» эл аралык коому уюшулган. Туголбай Сыдыкбеков 85 жашында 1997-жылы озунун Бишкек шаарындагы үйүндө каза болгон.

2016-05-23 3390 Биографиялар Жыргалбекова С. 2020-02-19