Токтогул Сатылганов (1864-1933)

Токтогул өткөн заманда кедей үй-бүлөдө туулуп, бала кезинен эле байдын кой-козусун кайтарышып, турмуш түйшүгүн эрте тарткан. Атасы Сатылган Куччу-Суунун Кыша деген жерин жердеп, жүгөрү, буудай айдап, дыйканчылык менен күн өткөргөн. Токтогул үч жашка чыкканда Сатылган аялы Бурманын төркүнүнө көчүп кетет. Анжыян тарапта үч-төрт жыл жашап, ирденип, кийим-кечектерин бүтөп алгандан кийин Токтогул туулган Куччу-Сууга кайра көчүп келишет. Сатылган сөзгө чебер, жамактап ырдаган, куйкум сөздүү, куудул киши болгон. Энеси Бурма да акылдуу, мээримдүү элдик оозеки ырларды көп билген жана эң мыкты кошокчулугу менен аты чыккан. Ата-энесинин ошол өнөрү Токтогулдун ырчылык шыгынын эрте ойгонушуна таасирин тийгизген.

Бурма уулуна ар түрдүү ырлардан, жомоктордон, аңгемелерден айтып берер эле. Ошентип Токтогул ырга шыктуу, турмуштун ысык-суугуна бышкан үй-бүлөдө тарбияланып өскөн. Ал сергек, зээндүү бала болгон. Атасы сыяктуу тамашага чалып, куйкум сөздү кошуп сүйлөй турган. Баласынын жөндөмдүү экенин билген ата-эне уулуна комуз жасатып беришет. Ырга, комузга шыктуу бала 11-12 жашка келгенде өзүнчө ыр чыгара баштаган. Өткөн заманда ырчылардын акындык күчү айтыштарда айгине боло турган. Токтогул да Дыйканбай манаптын ырчысы Арзымат менен айтышып, аны жеңип чыккандан кийин, элге дайын болуп, атагы алыска тарайт.

Ал кыргыз жергесин кыдыра баштап, элдин ой-санаасын, мүдөөсүн ырга кошуп ырдаган. Акынды жалган жалаа менен 1898-жылы алыскы Сибирге айдатышат. Токтогул кийин сүргүндөн качып келет. Ал акын гана болбостон залкар, салт күүлөрдү чыгарып черткен комузчу да болгон. Өзүнүн айланасына шыктуу жаштарды топтоп, аларга комузду чебер чертүүнүн ыгын үйрөтүп, таалим берген. Орусча, татарча, өзбекче, казакча ырдап, алардын айрым күүлөрүн комузда эң сонун аткара билген. Ал «Жаш кыял», «Эмне кызык», «Гүлдөп ал» сыяктуу обондорду, ошондой эле «Токтогулдун тогуз кайрык», «Токтогулдун кербези», «Чоң кербез», «Арман кербез», «Келгендеги кербез» жана башка күүлөрдү чыгарган. Токтогул Сатылганов 1933-жылы 17-февралда дүйнөдөн кайтат.

Анын сөөгү Узун акмат суусунун боюна, Чолпон-ата деген жерге коюлуп, ага эстелик тургузулган. Анын адабий мурастары өтө баалуу. Кыргыз элинин көркөм дүйнөсүн байытууда, өнүктүрүүдө акындын кошкон салымы зор. Улуу акындын ысымынан Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик сыйлыгы белгиленген. Кыргызстандагы көп мектептер, өзү туулган район, ГЭС, көчөлөр, Кыргыз улуттук филармониясы да Токтогул Сатылгановдун ысымында. Бишкек шаарында Токтогулга эстелик тургузулган.

Комментариев: 1 RSS

1 Ислам Саламатов 15-10-2019 13:40

Жакшы норм мага жакты жакшы тушунуп окуумдан 5 алдым даже 6 койсомбу деди куроторубуз

Оставьте комментарий!

Пикириңиз текшерилгенден кийин жайгаштырылат.

Вы можете войти под своим логином или зарегистрироваться на сайте.

(обязательно)