Тоолор


Тоолор жер шарында мындан миллиондогон жылдар мурун пайда болгон. Азыр да тоо пайда болуу процесстери улантылып, жер титирөөлөр, жанар тоо атылуулары болуп турат. Жер жүзүндө эң бийик тоолор бар, мисалы, Гималаи, Памир, Анд, Кавказ тоолору. Алардын ак кар, көк муз кетпеген бийик чокулары булуттардан да бийик көтөрүлүп турат. Too дарыялары бууракандап шар агат. Урал сыяктуу жапыз тоолордун капталдары жантайыңкы келип, айрым жерлеринде чокуларына чейин чытырман токой өсөт. Дарыялары өрөөндөр аркылуу жай агат. Жер шарындагы эң бийик тоо - Гималай. Анда дүйнөдөгү эң бийик чоку - Жомолунгма (Эверест) жайгашкан.

Анын бийиктиги деңиз деңгээлинен 8848 метр. Ар кайсы өлкөлөрдүн чыгаан альпинисттери бул бийик чокуга чыгууга нечен жолу аракеттенишкен, бирок ызгаар суук, кардуу бороон аларды кайра кайтууга аргасыз кылды. Бийик тоодо аба өтө суюк болгондуктан адам тез күйүгүп, ар бир кадам өтө кыйынчылык менен шилтенет. Ошондуктан чокуга чыгуучулар көбүнчө ичине кычкылтек толтурулган баллонду пайдаланышат. Чокуга чыгууда түпсүз терең жаракалар, жалама муз жана башка тоскоолдуктар көп кездешет.

Жомолунгмага 1953-жылы гана непалдык Тенцинг менен жаңы зеландиялык Хиллари биринчи жолу чыгышкан. Гималайда бийиктиги 8000 метрден ашкан дагы 10 чоку бар. Алардын көбүндө альпинисттер болушкан. Бирок али да болсо адам чыга элек чокулар бар. Дүйнөдөгү башка тоолордун чокуларынын бийиктиги 7000, 6000, 5000 метрден. Жер жүзүндөгү эң узун тоо тизмеги Түштүк Америкадагы Анд тоолору. Ал түндүктөн түштүктү карай 9000 чакырымга созулат. Анд тоолорунун эң бийик чокусу - Аконкагуа (6960 м). Анд тоолорунда жанар тоолор көп, алар 5000-6000 м бийиктикке чейин көтөрүлүп жатат.

Кавказ тоолорундагы эң бийик чоку - Эльбрус (5642 м) жана Казбек (5047 м). Кыргызстан тоолу өлкө болгондуктан, аймакта көптөгөн кырка тоолор, тоо тоомдору бар. Алар Кантеңиртоо тоому, Какшаалтоо, Теңиртоо, Кыргыз Алатоосу, Күнгөй Алатоо, Тескей Алатоо, Сарыжаз кырка тоосу жана башкалар. Биздин өлкөдөгү эң бийик чоку Теңир тоодогу Жеңиш чокусу (7439 м). Ал дүйнөдөгү эң бийик тоолордун катарына кирет.

Тоолордун пайда болушу
1.Көрсө, жер кыртышы ар түрдүү чоңдуктагы "кесимдерден" турат экен, алар 20 жакын гана. Чоңдору, кичинелери болот, кичинелеринин да чоң көлөмдөрү бар. Бул "кесимдерди" - литосфера плиталары деп аташат.

Литосфера плиталары жердин үстүндө абдан жай жылып жүрүшөт. Плиталар бири-бирине тийип турган жерлерде тоолор пайда болот. Плиталар өз кыймылынын багытын сактап турганда тоолор өсүшөт. Мындай тоолор - Гималай, Памир, Анды, Альпы тоолору - жаш тоолор деп аталат. Плиталардын чектешкен жерлеринде тоонун кыркалары пайда болот, алар жердин үстүндөгү бырыштардай болуп турат.

2.Жер жүзүндө жалгыз турган тоолор да кездешет. Бул тоолор атырылып жаткан жана өчкөн вулкандар. Конусунун бийиктиги 3776 м болуп океандын үстүндө Японияда Фудзияма тоосу турат. Рекорддуу бийиктикте - 5895 м - Африканын жайпак тоолорунан Килиманджаро вулканы көтөрүлүп турат. Кавказдын Эльбурс эң бийик чокусу (5642 м) - өчкөн вулкан, ал Башкы Кавказ кыркаларында эмес, өзүнчө түндүк жакта турат.

Атырылып турган вулкандар, жаш тоолор сыяктуу эле өсүшөт. Бирок вулкан "уктап" да калышы мүмкүн, ал учурда литосфералык плиталар өз кыймылын өзгөртөт. Тоолор урап, ылдыйлайт жана тегиз жылмакайланат. Мындай тоолорго - Урал, Скандинавия жана Коль жарым аралындагы тоолор - эски тоолор деп аталышат. Кандай күчтөр тоолорду уратышат? Жер титирөөлөр жана вулкандардын атырылышы, бирок жай, акырындык менен шамал жана суулар кыйратышат.

Жаандын тамчысы түрүндөгү суулар, аккан суу, эбегейсиз тоо дарыяларынын жана мөңгүлөрдүн суулары майда жана ири таштарды өрөөндөргө агызат. Шамал да ушундай кыйраткыч күчкө ээ. Жылмакай аска температуранын жогору жана төмөн болушунан кыйрайт. Муздак айнек банкага ысык суу куюп көр! Банка жарылып кетет. Аскалар да ошондой абалга келет. Бирок температуранын өйдө-ылдый болушу кескин болбойт. Кылымдар бою миң жылдар бою таасири тиет. Пайда болгон жаракага жаан суусу агып түшөт.

Тоолордо ысык убакта да, түнүчүндө температура нөлдөн төмөн болот. Ошондуктан ьүн ичинде жаракага кирген суу тоңуп калат. Суу тоңгондо эмне болот? Ал кеңеет, анткени муздун тыгыздыгы суунун тыгыздыгынан аз. Эгер катуу суукта суу куюлган бөтөлкөнү эшикке чыгарып койсок, ал тоңуп муз бөтөлкөнү жарат. Тоонун жаракасына тоңгон муз жаракаларды кеңейтип, таштарды жарат. Суу кээ бир тоонун породаларын эзип, тоону ичинен уратуучу үңкүрлөрдү пайда кылат. Жаракалар каптаган таштардын үстүнө өсүмдүктөр өсүп, алар да таштарды жарат.

Достор, тоолор жонундо маалымат жакса пикир жазып койгула.

2016-05-22 6558 Бул ким, ал эмне Жыргалбекова С. 2018-11-01

Аймира
Абдан жакшы Жана тушунукту болуп мага жакты.