Падышачылыктын колониялык саясаты


Башкаруу системасы Жаны каратылган жерлерге Россиянын саясий башкаруу системасы киргизилген. Падыша окмотунун башкаруу системасы Тундук Кыргызстандын каратылышы менен, башкача айтканда 19-кылымдын 60-жылдары эле киргизиле баштаган. Россия доолотун тааныган кыргыз уруулары Батыш Сибирь генерал-губернаторлугуна караштуу Семей облусунун Алатоо округуна киришкен. 1865-жылы февралда Арал денизинен Ысыкколго чейинки зор аймакты камтыган Туркстан облусу тузулгон. Ага Ысыккол, Чуй, Талас, Кетментебе ороондору, кийинчерээк Борбордук Тениртоо карап калган. Туркстан облусунун алгачкы аскер губернаторлугуна генерал М. Г. Черняев дайындалып, ал аскердик жана граждандык бийлик жургузгон. 1867-жылы облус Туркстан генерал-губернаторлугуна айланат да, анын чегинде Сырдарыя (борбору - Ташкен) Жетисуу (борбору - Верный) облустары тузулот. Жетисуу облусунун аскер губернатору болуп Г. А. Колпаковский дайындалган. Облустар уезддерге, уезддер болуштуктарга болунуп, аларга айылдар караган.

Болуштуктар эки, уч мин тутундон, айылдар 100-200 тутундон турган. Болуштуктардын башкаруучулары - болуштар болуштуктун съездинде, ал эми айыл башчылары - старчындар айылдык чогулушта шайланышкан. Кокон хандыгы жоюлган сон анын аймагында Туркстан генерал-губернаторлугуна караштуу Фергана облусу тузулуп, анын башына генерал М. Д. Скобелев дайындалган. 1886-жылдан «Туркстан чолкомун башкаруу жонундо Жобо» кучуно кирет да, Туркстан генерал-губернаторлугу Туркстан крайы аталып, анын карамагына Самаркан, Сырдарыя Фергана облустары кирген. Жетисуу облусу болсо 1882-1899-жылдары Степной генерал-губернаторлугуна, 1899-жылдан кайрадан Туркстан крайына караган.

Кыргызстандын калкы 73 болуштукка болунуп, аларды 3 жылдык моонотко шайланган болуштар менен старчындар башкарган. Кыргызстанда башкаруу жарым-жартылай аскердик муноздо болгон. Облустарды аскер губернаторлору башкарып, анын карамагында буйрук беруу, чарбалык жана сот болумдорунон турган облустук башкарма болгон. Уезддердин башында уезддик начальниктер турган. Алардын козомолу менен жергиликтуу манаптар, байлар болуштукка же старчындыкка шайланган. Кийинчерээк аскер губернатору кааласа шайлоо откорбой эле болуш, старчындарды дайындоо укугуна ээ болгон.

[ushka=seredina]

Болуштар падышалык чиновниктердин буйруктарынын аткарылышына, алык-салыктардын оз убагында жыйналышына козомолдук кылган. Старчындар болсо болуштарга баш ийип, алардын корсотмолорун аткарган. Жергиликтуу бийликти жургузууго булардан тышкары айыл аксакалдары, бийлер жана казылар катышышкан. Башкарууда шайлоо тартибинин киргизилиши менен бай-манаптык бийликтин укумдан-тукумга мурас катары отушу токтотулган. Башкарууда Россиялык мыйзамдарга ылайык жогорку жана жергиликтуу бийликтеги баш аламандыкка, озум билемдикке чек коюла баштаган.

Падыша окмотунун жер саясаты Падыша окмотунун оторчул саясаты Кыргызстандагы жер маселесин чечуудогу аракетинен озгочо байкалган. Россиянын Борбордук Азияга, анын ичинде Кыргызстанга коз артышынын негизги себептеринин бири, Россиянын борбордук болукторуно жерсиз калган дыйкандарды бул жакка кочуруу болгон. Кыргызстан Россияга каратылгандан тартып эле бул жакка келгин дыйкандар кочуп келе баштаган. Жаны келген дыйкандарды жайгаштыруу боюнча атайын башкармалыктар тузулуп, изилдоо иштери жургузулгон. Падыша бийлиги ооп келген орус, украиндерге дыйканчылыкка ото ынгайлуу, озон-суусу мол ороондорду, ойдундарды, негизги жолго жакын жерлерди жергиликтуу калктан тартып бере баштаган. Келгин дыйкандарга жер кесип беруудо кыргыздардын кызыкчылыктары такыр эске алынган эмес.

Алсак, 1868-1883-жылдары Жетисуу облусунда уюшулган 36 орус-украин кыштактарындагы 2,5 мин тутун негизинен Чуйдо, Ысыкколдун айланасына жайгашкан. Падыша окмоту бул аймакта оз бийлигин келечекте бекем колдой турган дыйкандардын бай катмарларын кобойтууго аракеттенген. Ушул максатта, адегенде ар бир дыйканга 30 десятинадан (1 десятина - 1,2 га) жер болуп берип, аларды 15 жылдык моонотко салыктан жана аскер кызматынан куткарган жана аларга акчалай жардам берилген. 1890-жылдары орус дыйкандарынын кочуп келуусу озгочо кучоп кеткен. Буга ошол жылдардагы Борбордук Россиядагы ачарчылык да туртку болгон. 1896-жылы Пишпек жана Пржевальск уезддеринде эле 26 орус кыштагы пайда болуп, 80-жылдарга салыштырмалуу келгиндердин саны эки эсеге кобойгон. 19-кылымдын аягында орус дыйкандары Туштук Кыргызстана да келе баштаган. Бул жакта алгачкы орус кыштактары 1893-жылы Покровка жана Ош уезддеринде негизделген. Кыргыздардын жерин тартып алуу айрыкча Столыпиндин агрардык реформасынан кийин озгочо куч алган.

Жергиликтуу калктан тартылып алынган жерлерди мыйзамдаштыруу учун падыша окмоту 1891-жылы атайын «Талаа жобосун» - иштеп чыккан. Ал боюнча кыргыздар кочуп-конуп жургон жерлердин баары мамлекеттик делип эсептелген. Бул «жобо» боюнча кыргыздардын айдоо жерлери, ал тургай жайыттары да каалаган учурда тартылып алынмак. Мындан жалпы эл, дыйканчылык менен кесип кылган карапайым калк озгочо жапа чеккен. Кыргыз дыйкандарынын эптеп кун коргон айдоо жерлери анча-мынча там-ташы, кыштоолору, короо жайлары менен кошо тартылып алынып, оздору айдоого жараксыз жерлерге сурулгон. Экономикалык абал.

Мал чарбасы. Кыргызстан Россияга каратылгандан кийин деле экономиканын негизин мал чарбачылыгы тузгон. Алсак, Пишпек уездинин жергиликтуу калкынын 84,9 пайызы, Каракол уездинин 80,7 пайызы кочмон мал чарбачылыгы менен кесиптенишкен. Ал эми Кыргызстандын туштугундо мындай корсоткуч бир аз томонуроок болгон. Мисалы, Ош жана Кокон уезддеринде кыргыздардын 65 пайызын негизги кесиби кочмон жана жарым кочмон мал чарбачылык болгон. Падышачылыктын оторчул саясаты Кыргызстанды акырындап Борбордук Россиянын онор жай товарларын сатып откоруу рыногуна жана анын онор жайы учун арзан сырье беруучу булагына айландыра баштаган. Кыргыздардын мал чарбачылыгы да соода мамилелерине тартыла баштаган. Мисалы, 1906-жылы Пишпек жана Пржевальск уезддеринде сатылган бардык малдын 91,6пайызы кыргыздардын чарбасына тиешелуу болгон.

Бул эки уезд боюнча жалпы алганда малдын товардык болугу 54 пайызды тузгон. Эгерде 19-кылымдын экинчи жарымында Кыргызстандын тундугундогу товардык рыноктордо тируу малды сатуу негизги орунда турса, 20-кылымдын башында сатууга тери, жун коп тушо баштаган. 19-кылымдын аягы - 20-кылымдын башында кыргыздардын мал чарбасында жылкынын саны мурдагыдай басымдуулук кылбастан, биринчи орунга кой жана эчки чыккан. Булардан кийин жылкы, уй, тоо, топоз жана башка турган. 1916-жылдын башында Кыргызстанда 519 мин ири муйуздуу мал, 2,5 млн. кой, эчки, 708 мин жылкы жана 27 мин чочко болгон. Бул малдын кобу феодалдарга тиешелуу болгон. Алсак, Пишпек жана Пржевальск уезддеринде 1913-жылы кедейлерге малдын 11 пайызы, орто чарбаларга - 55,5 пайызы, ал эми бай-манаптарга - 33,5 пайызы туура келген. Келгин дыйкандар менен байланышуунун натыйжасында малды короолордо багуу, алар учун тоют даярдоо, ветеринариялык жол менен дарылоо, малдын тукумун жакшыртуу иштери жургузуло баштаган. 1913-жылы Кыргызстанда 8 ветеринариялык участок иштеп, 6 фельдшер жана 6 санитар эмгектенген.

Падышачылыктын салык саясаты Кыргыздар орус мамлекетине каратылгандан кийин адегенде Кокон хандыгына тологон салыктар сыяктуу салыктарды толоп турган. Кийинчерээк жергиликтуу шарттарга жараша кайрадан иштелип чыккан салык алуу боюнча кочмон мал чарбачылыгы менен кесип кылган кыргыздар тутун башына 2 сом 75 тыйындан салык толоого милдеттендирилген. Жер мамлекеттики деп эсептелгендиктен, жайылган койдун туягынан 3 тыйын, жылкыдан - 30, тоодон - 50 тыйын салык алынган. 1882-жылы салыктын колому осуп отуруп, дуйнолук биринчи согуштун учурунда 15 сомго чейин кобойгон. Отурукташкан калк салыктын эки турун - хараж (эгин аянттарынан), танаптык (бак-дарак, момо-жемиш тигилген, жашылча остурулгон жерлерден) салык толошкон.

Хараж тушумдун 10 пайызына барабар болуп, накталай толонгон. 1886-жылы танаптык салыка киргизилген озгортуулор боюнча танаптык салык оброк салыгы делип аталып, жердин иштетилген же иштетилбегенине карабастан айдоо аянттарынын бардыгынан салык алынган. Мындан падыша окмоту кыйла коп пайда таба баштаган. Аталган салыктардан тышкары, жергиликтуу бай-манаптар патриархалдык-феодалдык салтка ылайык, карапайым букарадан мал жыйгандыгы учун - чоп ооз, манаптарды сыйлоо учун - чыгым, мал жана эгин турундо - журтчулук, феодалдын тамак-ашы учун - союш, байдын жеринен мал айдап откондугу учун - туяк пул, бай-манаптардын аш-тойлорун откоруш учун - кошумча жана башка салыктын турлорун чогултушкан. Жергиликтуу карапайым калктын падышачылыктын оторчул саясатынан коргон кордугу, жергиликтуу байлардын жана манаптардын эзуусунун аларга кошумча болушу - эзилген элдин нааразычылыгынын осушуно туртку болгон.

Дыйканчылык Кыргызстанга кочуп келген орус, украин, уйгур, дунган жана башка элдердин дыйканчылык боюнча бай тажрыйбаларынын таасири менен кыргыздардын дыйканчылыгына айрым озгоруштор кире баштайт. Кыргыздарда кобунчо кедей-кембагалдар дыйканчылык менен кун корууго ото баштаган. Дыйканчылыкта буудай, арпа, сулу, таруу жана башка дан эгиндери, осумдуктор эгилген. Кыргызстандын туштугундо болсо пахта, тамеки, куруч жана жашылча-жемиштин турлору остурулгон. Капиталисттик рынок мамилелеринин киргизилиши менен Кыргызстандын айрым жерлеринде кыргыз дыйкандары оз муктаждыктары учун гана эмес, базарга сатуу учун да дан эгиндерин, жашылча-жемиштерди, момо дарактарды остуруп, бал аарыларын бага башташкан.

Бирок соода дыйканчылыгынын бул турлору, орус, украин, озбек, дунган калктарында кобуроок онуккон. Кыргызстандын туштугундо пахта да товар катары ондуруло баштаган. Туштук Кыргызстандагы Нойгут-Кыпчак, Найман, Багыш, Баястан, Акбуура жана Ноокат болуштуктарында атайын сатуу учун эгин остуруло баштаган. 19-кылымдын экинчи жарымынан озгочо Фергана облусунда кыргыздар толук же жарым-жартылай отурукташа баштаган. 1917-жылы карата Фергана облусундагы 362 мин кыргыздын, 206 мини отурукташкан же жарым отурукташкан турмушка отушкон. Кыргызстандын тундугундо болсо 20-кылымдын башында 70тей гана кыргыз кыштагы болгон. Орус менен украиндердин кыштактары 100дон ашык, ошондой эле 5 немис, 3 дунган кыштактары болгон. Туштук Кыргызстандын кыргыз кыштактарында негизинен 500дон, айрым чон кыштактарда 1-2 миндей адам жашаган. Ал эми Тундук Кыргызстанда кыргыздар жашаган кыштактардагы адамдардын саны 100-200дон ашкан эмес.

Кочуп келген дыйкандар жергиликтуу элге сугат жерлерин оздоштурууну, каналдарды жана арыктарды казууну уйротушуп, алардан жайытты пайдаланууну уйронушкон. Байлардын жана кулактардын чарбаларында темир соколор, тырмоолор, чалгылар жана башкалар пайда боло баштаган. 1914-жылы Кыргызстанда 434 мин га сугат жерлери болуп, анда эн эле жонокой жолдор менен пахта 22 мин га, картошка менен жашылча 14 мин га жерге остурулгон. Онор жайы 19-кылымдын аягы - 20-кылымдын башында Кыргызстанда онор жайдын аз-аздан калыптанып онуго баштагандыгы байкалган. Мал чарба жана дыйканчылыктын продукцияларын уй шартында иштетуу куч алып, буюмдарды озулорунун керектоолору учун гана даярдабастан, сатууга даярдай баштаган.

19-кылымдын аягында майда товардык кол онорчулук менен катар капиталисттик чакан жеке кайра иштетуучу ишканалар пайда болгон. Аларга негизинен орус, украин, озбек копостору ээлик кылышкан. Айрым тегирмендерге, май чыгаруучу чакан ишканаларга кыргыздар да ээ боло баштаган. 19-кылымдын 90-жылдарында Кыргызстандын туштугундо комур жана мунай кендерин изилдоо жана иштетуу жанданып, 1898-жылы Кыргызстандын тоо-кен онор жайынын башаты болгон Кызылкыя комур кени казыла баштаган. Комур, мунай кендери болок чолкомдордо да ачылып, аз-аздан ишке киргизилген. Бирок ондургуч кучтордун жоктугу, алардагы эмгек шарттарынын татаалдыгы, толонгон акынын аздыгы бул тармакты онуктурууго мумкундук берген эмес.

1913-жылы Кыргызстанда фабрика-завод тибиндеги 30дан ашык ишканалар иштеген. 30 жылдын ичинде (1883-1913) экиден, учтон жалданма жумушчулары бар майда ишканаларды кошкондо алардын саны 165тен 569га кобойгон. Бирок Кыргызстандын онор жайы ото начар онуккон. Онор жай продукциялары коомдук жалпы продукциялардын 5 пайызга жакынын тузуп, анда калктын 0,3 пайызы гана эмгектенген. Онор жайдын онугушу колониалдык муноздо болуп, негизинен айыл чарба продуктуларын кайра иштетип, чийки зат ондуруу, пайдалуу кендерди казуу менен гана чектелген. Мурдагы Кокон хандыгынын чептеринин урандыларына жакын жерлерде негизделген аскердик-административдик борборлор кийинчерээк Токмок, Пишпек, Каракол сыяктуу шаарларга айланган. Бул шаарлар оздору турган чолкомдун саясий, маданий, онор жай жана соода борборлору катары жылдан-жылга осо берген.

Туштук Кыргызстанда болсо Ош, Озгон, Жалалабат шаарлары тездик менен онуго баштаган. Чуйдогу эн ири шаар Пишпекте 19-кылымдын аягында 6,6 мин адам жашаган Калктын социалдык тузулушу Кыргызстан Россияга каратылгандан кийин экономидагы озгоруштор Кыргызстандын калкынын социалдык тузулушуно да озгоруулорду киргизген. Коомдогу ээлеген орду, ондуруш каражаттарына карата мамилелери боюнча калк феодалдар - байлар, манаптар жана букара - эмгекчи эл болуп эки чон социалдык топторго болунгон. Ири байлар, манаптар оторчул бийликтин таянычы катары орус администрациясына тартылып, алар болуш, старчын, бий кызматтарына ээ болушкан жана алар эзуучу таптын катарына киришкен. Падышачылыкка эмгек синирген чон манаптарга окмот аскердик чиндерди, ар кандай сыйлыктарды ыйгарып турган. Экономиканын онугушуно почта, телефон, телеграф онугушу да туртку болгон. Транспорттун турлорунун кобойушу жол курулушунун пайда болушу Кыргызстандын болок чолкомдор менен карым-катнашынын жакшырышына, сооданын осушуно оболго болгон. 20-кылымдын башында соода алмашуу, жарманке жана такай иштоочу болуп уч турдо онуккон. Натыйжада келгин жана жергиликтуу калктын ичинен соода буржуазиясы тузуло баштаган.

Дуйнолук биринчи согуштун алдында Пишпек жана Пржевальск уезддериндеги 2118 соодагердин (келип-кеткендерди кошпогондо) 36,3 пайызын кыргыздар тузгон. Кыргызстанда онор жайдын онугушу менен аз санда болсо дагы жумушчу табы пайда болгон. Алардын катарын келгин жана жергиликтуу калктын кол онорчулорунун жакырланган болугу тузгон. Жумушчулардын жогорку квалификациялуу болугу Россиянын борбордук болугунон келген жумушчулар болгон. Ишканалар кустардык жана жарым кустардык муноздо болуп, 2-3 киши иштеген чакан ишканалар коп болгон, ири делип эсептелген ишканаларда 16дан 40ка чейин жумушчулар иштеген. 1913-жылы кустардык онор жайда 12,6 мин, ал эми фабрика-завод тибиндеги ишканаларда 1,9 мин жумушчу болгон.

1913-жылы Кыргызстандын онор жай иш-каналарында 2545 жалданма жумушчулар иштеген. Кийинки жылдары ири ишканаларда иштеген жумушчулардын саны кыйла кобойгон. Алсак, 1917-жылы Кызылкыя кенинде 1,2 мин, Сулуктудо - 1070, ал эми Чуй сугат тармагында 200 адис жумушчулар эмгектенген. Карапайым эмгекчи калктын негизин кара букара тузгон. Алардын бирин-эки майда жандыгы, ую, аты болгон. Кедей-кембагалдар жакырлар, жалчылар, жатакчылар, малайлар, чайрыкерлер, мандикерлер сыяктуу социалдык катмарларга болунушкон. Кыргызстандын туштугундо, дыйканчылык онуккон аймактарда жери аз же жок дыйкандар чайрыкерлик кылышкан. Алар байлардан жер, урон, огуз ат жана айыл чарба шаймандарын алышып, ал учун кузундо тушумдун кобуроок болугун берууго милдеттуу болушкан.

Мандикерлер болсо айыл чарба жумуштары кызыган маалда жалданып иштешкен. Дыйкан малчылар болсо малдуулар, орто малдуулар, аз малдуулар болуп болунуп, улуттук дыйкандар табынын чордонун тузгон. 1917-жылы дыйкан чарбалардын 65 пайызы кедей, 26 пайызы орто, ал эми 9 пайызы бай чарбалар болгон. Ошентип, падышачылыктын саясатынын натыйжасында Кыргызстанда аскердик-феодалдык, капиталисттик мамилелер калыптана баштаган. Кыргызстандын калкынын социалдык жактан жиктелиши терендеген.

2016-05-20 4651 Кыргызстандын тарыхы Жыргалбекова С. 2018-05-11