Сактар


Биздин заманга чейинки 6-3-кылымдарда Орто Азия, Казакстан, Чыгыш Туркстан аймактарында сактар, же болбосо скифтер деп айтылган коптогон уруулар болгон. Индиянын булактарында сактарды турлар, илгерки кытай маалыматтарында сэ эли деп айтышкан. «Сак» деген тушунук «эркин адам», «кучтуу эркек (жоокер)» дегенди билдирген. Биздин заманга чейинки 6 - 5-кылымда сактар эки чон уруу союзуна кошулуп биригишкен. Биринчи кошумга абилер, массагеттер, дебектер, апасиакилер, дахилер жана башка уруулар кирген. Байыркы персиянын жазууларында булар тиграхауд сактары - «шуншугуй калпакчан сактар» деп аталган.

Экинчи союз Тундук Индиядан Алай ошондой эле Ферганага чейин мейкиндиктерге ээлик кылып турган. Перстиктер аларды хаумаварга - «хаум чобун урматтаган сактар» деп айтышкан. Бугунку Кыргызстандын тундук райондорунда «тиграхауд сактары», ошондой эле туштугундо «хаумаварга сактары», тиричилик кылган. Тарыхчы Т. Рыскуловдун изилдоолору боюнча сактар байыркы турк тилдеринде суйлошкон, кобунчо европеоид тусполундо болгон. Тиграхауд сактарынын айрымдарында монголоиддик белгилер да кездешкен. Коомдук тузулушундо сактар уй-булолордон турган кочмон жамааттарга бириккен. Ал эми жамааттык тузулуштун бузулуусунан урук-уруулардын ак сооктору болуно башташат. Жоокер башчыларынын мартабалары которулуп, байлыктары оскон. Биздин заманга чейин 5-кылымда сактардын коомунда социалдык тенсиздик пайда болгондугун, аларга тиешелуу корустондордун колому, андан табылган археол.

эстеликтер далилдейт. «Падышалардын» мурзолорунун диаметри 50дон 120метр узундугу 9-15 метрге жеткен. Уруунун ак сооктору диаметри 30-45 метр, узуну 5-7 метр келген мурзолорго, эрдик корсоткон жоокерлер чонураак, ал эми жонокой адамдар бир аз гана белгиленген мурзолорго коюлган. Эн чон мурзолордон 4 минге жакын алтын буюм-тайымдар, жонокой адамдардыкынан бир-эки чопо буюмдар табылган. Коомдун эн томонку тепкичинде аз сандагы кулдар турган. Коомдук тузулушу боюнча сактар мамлекет тузуунун алдында турган. Жаратылыш шартына ылайык, Кыргызстандын тундугундогу сактар негизинен мал чарбачык менен жашоо-тиричилик кылышкан.

Ферганадагы сактар болсо мал чарбасын дыйканчылык менен айкалыштырып тиричилик отогон. Кой, жылкы, уй, тоо асырашып, буудай, арпа, таруу айдашкан. Сут, эт азыктары сактардын тамак-ашынын негизин тузгон, жундон, осумдуктон жип ийрип, кездемелерди токуган. Кийизден жасалган учтугуй калпак кийген. Териден да кийим жасап, ат жабдыктарын, идиш жасоо кенири жайылган. Кыргызстандан сак менталитет-маданият эстеликтери Чуй ороонунон, Ысыкколдон, Тениртоодон жана башка жерлерден табылып алынган. Курмандыкка чала туруучу такты, шам чырактар, конус улгусундогу буту бар казандар ото зор кызыгууларды туудурат. Ушул буюмдар жаныбарлардын колодон жасалган солокоттору менен ото чебер кооздолгон. Археологиялык эстеликтер сактарда зергерчилик иштери бийик чебердикке жеткенин тастыктайт.

Алтын, коло ошондой эле чоподон жасаган буюмдар, ар турдуу кооздуктар, озгочо айбанаттардын солокотторун жасоо жана суротун тушуруу искусствосу сактардын дуйного болгон коз карашын, философиясын чагылдырат.

2016-05-20 4370 Кыргызстандын тарыхы Жыргалбекова С. 2016-05-20

Айка
Толук маалымат жок но жоктон көрө жогору
Абдурашид
Чоон рахмат