Махмуд Кашгари

Махмуд ибн Хусейн ибн Мухамед (туулган жана олгон жылы белигиз) - 11–кылымда откон орто азиялык филолог, энциклопедист, окумуштуу. Омур баяны жонундо так маалымат жок. Изилдоочулор Махмуд Кашгаринин «диван лугат–ит-турк» аттуу эмгегине жана Караханилерге тиешелуу маалыматтарга таянып, анын омур баяны жонундо Махмуд Кашгари 1029–1038 жылдар ичинде Кашкар шаарында торолгон, Ысык–Кол жээгиндеги байыркы шаар Барсханда (Барскоон кыштагы) жашап, кийинчирээк Кашкарга жер которуп кеткен. Барсхан эмири Хусейн ибн Мухамедин уулу, Караханилер тукумунан деген божомолдуу пикир айтылат. Мусулман кайктарынын орто кылымдагы маданий очоктоорунан болгон Багдад, Кашкар, Бухара шаарларынан билим алган. Оз заманынын корунуктуу тарыхчысы, филологу, георграфы жана этнографы катары белгилуу. Коп жылдар бою турк урууларынын арасында журуп, алардын турмушундагы, корком маданиятындагы тахый–географиялык, этнографиялык, филологиялык озгочолуктору, алардын негизинде «Диван лугат–ит-турк» деген эмнегин жазган.

Махмуд Кашгаринин атын илим дуйносуно тааныткан – ушул эмгек. Ал эмгегинде тилдик менен фактылардын талдоо учун туркология тарыхында салыштырма – тарыхый методу биринчи колдонуп, турк тилдерринин диалектологиясына негиз, эмгегине ошондой эле дуйнонун озу тузгон картысын тиркеген (к. 2 – томдун 320бетиндеги баттама). Ал картанын тузулушу азыркы жарым шар формасына тура келет. Картасы жонундо озу мындай деп жазат: «Румындан Моченге чейинки болгон шаарлардын ордун аныкташ учун аларды жер тусполундогу тегеректе корсоттум» («Диван лугат–ит-турк»,1 – т., Тош., 1960, 65 – б.). Картадагы шарттуу кабыл алынган боёктор жонундо тегеректин четинде эскертуу бар. Тегеректин чети кок жашыл боёк менен сызылган. Бул – жер шарын океандар курчап турат деген белгиси.

Махмуд Кашгаринин бу картасы шарттуу белгилери ошондой эле жалпы суроттолушу жагынан орто кылымдардагы чыгыш карталарына окшош болсо да, коп элементтердин берилиши ошондой эле мазмуну жагынан аларда айырмалуу. Маселен, жер шарынын борбору Орто Азияга, тагырак айтканда, Ысык–Кол менен Баласагундун аралыгына тура келет (Орто кылымдагы араб карталарында жердин борбору катары Мекке жана Медина жайгашкан жерлер корсотулчу). Махмуд Кашгари Орто Азия жана Кашгар элдеринин дуйно жонундогу байыртан келаткан тарыхый жана аныз создон чыккан коз карашына таянып, чыгыш тарапты картанын жогору, белгилуу географиялык байланыш бар, дарыялар салааланып тоолордон башталат да, дениздерге же колдорго куят: шаарлар кобунчо тоо арасында же дарыя ондурлорундо жана ушул сыяктуу тоолор, дарыялар, мамлекет чек аралары схема турундогу туз сызыктар менен корсотулсо да, алардын аралыгында белгилуу пропорция сакталган.

Маселен, Ысык–Колдон Японияга чейинки аралык, Ысык–Колдон Хабашстанга чейинки аралыкка тен же барабар. Бул чындыгында эле ошондой. Картада бир топ бош калган жерлер да учурайт. Алар картанын толук иштелбегендигинен калса керек. Ырас, Махмуд Кашгаринин бу картасын бардык жагынан туура тузулгон деп эсептешке болбойт. Анда ката жерлер да кезигет: мисалы, картанын аныз создорго да таянгандыктан, Аму–дарыя менен Сыр-дарыянын Каспий денизине куят деп корсотуп алган. Ошондой болсо да бу карта оз доору учун баалуу эмгек болгон. Махмуд Кашгари «Жавохирун – н нахв фм луга–ти-турк» («Турк тилдер синтаксистинин негиздери») деген эмгек да жазганы белгилуу.

Тилекке каршы ал эмгек азыркы убакка чейин табыла элек. Махмуд Кашгаринин иштери – орто кылымдагы илимдердин тарыхын изилдоого негиз болчу маанилуу илимий даректерден.

Оставьте комментарий!

Пикириңиз текшерилгенден кийин жайгаштырылат.

Вы можете войти под своим логином или зарегистрироваться на сайте.

(обязательно)