Жүктөлүүдө...
TYUP.NET
Катталуу Кирүү

Курал

Курал, же согуштук курал, же курал-жарак — конструкциясы жагынан тирүү же башка бутаны жабыркатуу үчүн иштелип чыккан түзүлүштөрдүн жана буюмдардын аталышы. Адам баласы ок-дарыны ойлоп тапкандан бери артиллерия, ок-дары ракеталары, ошондой эле ок-дарылуу атуучу куралдар кеңири колдонула баштаган. Бирок, ок-дарыны ойлоп таап жана аны массалык аскер колдонууга киргизгенге чейин, армиянын негизин атылбас (орусчасы холодное оружие) жана ыргытуучу (кол же механизм аркылуу) курал менен куралданган жоокерлер түзгөн.

Мазмуну

Жалпы маалымат

Куралдарга түзүмдүк жактан тирүү же башка бутаны жабыркатуучу же коргонууга, кол салууга арналган түзүлүштөр жана буюмдар кирет. Ошондой эле, аңчылык жана согуш жүргүзүү каражаттарынын жыйындысы да курал аталат. Куралдын өтмө маанисинде ал — коюлган максаттарга жетүү үчүн, кимдир бирөө же кайсы бир нерсе менен күрөшүүгө арналган каражат. Андан тышкары, курал түшүнүгү башка маанилерге дагы ээ, мисалы, эмгек куралы, медициналык куралдар ж. б. көптөгөн тармактардагы түшүнүктөр, бул макалада жабыркатуучу куралдар жөнүндө кеп болмокчу, ал эми эмгек жана башка чөйрөдөгү куралдар башка тема.

Ошого карабастан, курал сөзсүз эле түздөн-түз адамды өлтүрүүгө багытталбашы керек. Мисалы, Taser X26P өлүмгө учуратпаган курал, анткени, ал адамды кыйла жабыркатпастан катардан чыгарат. Теориялык жактан, электромагниттик импульс курал катары колдонулушу мүмкүн, анткени ал аскердик техниканы иштен чыгарат, бирок, ошол эле учурда тирүү жанга анча коркунуч келтирбейт. Бычак менен мачете аспап же эмгек куралы болгонуна карабастан атылбас курал катары колдонулушу мүмкүн.

Тарыхы

Адам баласы куралдын байыркы замандан бери эле пайдаланып келген. Эң алгачкы куралдар таяк менен таштар болгон. Башынан эле куралдын негизги максаты биринчи кезекте жырткычтардан коргонуу, андан соң аңчылык кылууга арналган. Кийинчерээк куралдар аскердик максаттарда колдону баштаган.

Ар бир тарыхый мезгилге өзүнүн курал-жарак түрлөрү мүнөздүү. Ошону менен бирге курал коомдун эволюциясы мене кошо эволюцияланып келген. Андан тышкары, куралдын эволюциясы дээрлик дайыма жалпы коомдун эволюциясынын бир аспектиси болгон.

Алгачкы коом

Куралдын эң жөнөкөй түрлөрү шимпанзелерде байкалат, бул адамдын жогорку приматтан чыккан эволюция жактоочуларына беш миллион жыл мурун эрте гоминиддер тарабынан курал колдонгонун божомолдоого мүмкүндүк берет. Алар: келтек, примитивдүү найзалар, иштетилбеген таштар. Бирок, бул куралдардын алгачкы мүнөзү, аларды колдонуу боюнча эч кандай ачык археологиялык далилдерди табууга мүмкүндүк бербейт. (чындыгында эрте гоминиддер ар түрдүү куралдарды колдонуу мүмкүнчүлүгү четке кагылбайт).

Жашы 300 миң жылдан ашкан найзалардын археологиялык табылгалары белгилүү, ошондой эле 2012-жылы Германиянын Шёнинген шаарынын жанынан табылган жебенин учтары күбө. Эрте палеолитке таандык Шёнинген найзалары адамдардын эң байыркы атылбас куралдары саналат.

Кийинчерээк таш куралдар пайда болгон. Дүйнөнүн ар кайсы аймактарында көптөгөн таш балталар, жебе учтары жана найзалар табылган. Ошол эле убакта жыгачтан (мисалы, чокмор баш), сөөктөн жасалган куралдар дагы пайдаланылган.

Байыркы дүйнө

Бул мезгилдин башында коло куралдарды колдонуу мүнөздүү болгон. Түрдүү коло кылычтар жана калкандар жаралган (байыркы эллиндер жана египеттиктерде).

Андан кийин куралдарды темирден жасай башташкан.

Жалпысынан байыркы дүйнөнүн куралдары жакынкы аралыкта колдонуучу (кылычтар, ай балталар, найзалар) жана ыргытма куралдарга (жаалар, салмоорлор, кыска найзалар) бөлүнгөн. Бул мезгилде кол куралдан тышкары түрдүү курчоо машиналарды колдонулган (баллистарлар, катапульталар, жөөлөгүчтөр). Негизи, баллисталар менен биринчи арбалеттер да жаралган.

Орто кылым

Башында орто кылым куралдары мурдагы мезгилдин куралдарынан анча деле айырмаланган эмес. Байыркы Дүйнө доорунун аягында классикалык орто кылымдардын оор куралданган рыцарларынын прототибине айланган, оор куралданган катафрактариялар пайда болгон, буга жараша, алар менен күрөшө турган курал зарылдыгы чыккан. Ошондуктан, орто кылымдын аягы ок атуучу куралдын пайда болушу менен белгиленген. Бул мезгилдин куралдарынын негизги түрлөрү: жакын аралыктан кармашуучу атылбас, ыргытуучу курал, ошондой эле ок атуучу жана курчоочу куралдар. Ок атпас куралдардын ичинен кеңири таралгандарына кылычтар, канжарлар жана пикалар (найзанын түрү) кирген. (Чындыгында орто кылымдык пикалар — македониялык сарисстердин түздөн-түз тукуму). Андан тышкары, түрдүү шпагалар, саблялар, рапиралар пайда болуп, ыргытуучу куралдардын арасында жаалар жана арбалеттер жайылган. Ал эми, салмоорлор аскерде чакандык таамай атуудан маанилүүрөөк болгон учурларда, чакан ыргытуучу курал катары пайдаланылган. Ошол мезгилде пайда болгон ок атуучу куралдардын катарына мушкеттер, аркебуздар, жазайылдар, ошондой эле замбиректер (пушкалар) жана бомбардалар (гаубица өңдүү замбиректер) кирген. Курчоого алуу куралдарынын арсеналында ал убакта баллисталар, катапульталар, жөөлөгүчтөр, требучеттер, ошондой эле курчоочу артиллериянын биринчи үлгүлөрү (негизинен, ошол эле бомбардалар) болгон. Ошону менен бирге ыргытуучу курчоого алуу курал-жарактары артиллериялык курчоого алуу курал-жарактар тарабынан сүрүп чыгаруу процесси күч алган.

Жаңы мезгил

Бул мезгилде ок атуучу курал-жарактар активдүү жакшыртылып, ыргытуучу куралды толугу менен сүрүп чыгарган. Ок атуучу куралдар колго көтөрүп жүрүүчү жана артиллериялык болуп биротоло бөлүштүрүүсү ишке ашкан. Наполеон согуштарынын убагында курал-жарактарда олуттуу өзгөрүүлөр болгон эмес. Бирок кийинчерээк АКШдагы Жарандык согуш курал-жарактарды жаңыртууга түрткү берген. Айрыкча көп заряддуу, октору най жагынан (ствол) заряддалуучу сайлуу ок атуучу курал чыккан. Мындай куралдын биринчи үлгүлөрүнүн бири Спенсердин мылтыгы (винтовкасы) болгон. Най жагынан ок салынуучу сайлуу артиллериянын биринчи үлгүлөрү да чыга баштаган. Натыйжада, ок атуучу курал-жарактардын ок атуу ылдамдыгы жана ыраактыгы көбөйгөн. Ок чачыраткычтар (пулемёттор) (алгач бытыра ок менен атуучулар андан соң кадимки пулемёттор) жаралат. Англо-бур согуштарынын жүрүшүндө брондолгон поезддер колдонула баштаган. Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда химиялык курал-жарак, аскер авиация жана биринчи танктар колдонулган. Деңиз үстүндөгү согушта да курал жарактын жаңы түрлөрү чыккан: деңиз миналары, торпедалар. Суу астында сүзүүчү кемелер пайдаланыла баштайт.

Биринчи сайлуу мылтык, конструктор Кристофер Спенсер (1860)
Биринчи сайлуу мылтык, конструктор Кристофер Спенсер (1860)

Эң жаңы мезгил

Куралдардын андан аркы жакшыртуу процесстери жүрөт. Бул процесс Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда өзгөчө катуу кайнаган. Аскер иш-аракеттеринин кургактагы кармаштарында чечүүчү ролду танктар жана авиация ойногон. Танктар көптөгөн кармаштарда чечүүчү ролду ойноп, жөө аскерлерди колдоо каражатынан брондолгон куралдуу күчтөргө айланган. Авиация болсо жок кылуучу жана бомбалоочу, чабуулдук жана чалгындоочулук, ошондой эле фронттук жана алыс аралыктык болуп биротоло бөлүштүрүлгөн. Бомбалоолор, анын ичинде фронт сызыгынан тышкары алыс аралыкта турган тынч шаарларды бомбалоо чоң мааниге ээ боло баштаган. Ок атуучу куралдардын арасынан автоматтар атактуулукка жеткен. Деңизде суу астындагы флоттун ролу күчөгөн. Авиа алып жүрүүчү кемелер (авианосецтер) андан кем эмес мааниге ээ болгон. Бул мезгилге биринчи өзөктүк куралды колдонуу таандык. Кийинчерээк өзөктүк куралды жеткирүүнүн каражаты катары түрдүү ракеталар болуп калган.

Бешинчи муундагы Калашников автоматы, кыскача аталышы АК-19 (2018), 5,56×45 мм.
Бешинчи муундагы Калашников автоматы, кыскача аталышы АК-19 (2018), 5,56×45 мм.

Классификация

Заманбап курал жарактар көп учурда техникалык жактан татаал келет. Куралдарды негизинен армия жана укук коргоо органдары пайдаланышат. Курал-жарактары жарандар тарабынан сактоо жана колдонуу түрдүү өлкөлөрдө, анын ичинде биздин өлкөдө да мыйзам тарабынан катуу көзөмлгө алынат. Түрдүү жарандар тарабынан куралдарды колдонуу мамилели ар кайсы өлкөдө ар кандай. Дээрлик ар бир өлкөдө жарандарга куралдардын кээ бир түрлөрүнө ээлик кылууга тыюуу салынат: кээ бир мамлекеттерде (АКШ өңдүү өлкөлөрдө) жеке жактарга өзүн коргоо максатында ок атуучу куралга ээлик кылууга мүмкүндүк берет, башка өлкөлөрдө курал-жарак алуу үчүн атайын улуксат талап кылынат.

Куралды классификациялоонун бир нече ыкмалары бар: багыты, колдонгон жактардын категориясы, мобилдүүлүк/туруктуулугу, конструктивдүү ишке ашырылы, бутага таасир этүүчү негизи же каршылаштын куралынын жарат алып келүүчү таасирине каршы таасир этүүсү боюнча ж. б.

Техникалык мүнөздөмөсү боюнча

  1. Ок атуу (ыргытуу, жарадар кылуу) ыраактыгы: мээлөө, түз атуу жана чегине жараша. Ыргытуучу куралдардын ыраактыгы бир нече метрден ондогон метрге (сейрек жүздөгөн) чейин болот, ок атуучу жүздөгөн метрден ондогон километрге (замбиректер), ракеталык куралдар бир нече миңдеген километрге чейин. Эң кыска аралыкка атылбас куралдар жана жеке коргонуу үчүн аэрозолдук баллондор ээ (ондогон сантиметрден бир-эки метрге чейин).
  2. Атуулардын же ок чыгаруулардын ылдамдыгы (бир мүнөттөгү ок чыгаруунун саны).
  3. Ок чыгаруу энергиясы (ыргытуучу жана ок атуучу), талкалоо таасири. Негизинен джоуль менен өлчөнөт.
  4. Октун учуу чөйрөсү (же жалпы куралдын чөйрөсү) — жерде, сууда, абада, вакуумда.
  5. Куралдын ийкемдүүлүгү, тез жүрүмдүүлүгү жана жүрүүнүн ыраактыгы (торпедалар, танктар, учактар, ракеталар).
  6. Тешип өтүү мүмкүндүгү (аралыкка жараша тоскоолдукту/бронду тешип өтүү калыңдыгы).
  7. Ок чыгаруунун мүнөзү (монолиттик курал/снаряд сомдомосу, фугастык бөлүк, өзөктүк согуштук бөрк (боеголовка), жана бутанын мүнөзүнө жараша башкалар). Кыйратуунун радиусу жана жарылуунун күчү атуунун түрүнө жараша болот, мисалы, өзөктүк бөркү бар артиллериялык снаряддар чоң жарылуу күчүнө ээ, ал эми химиялык ок-дарылардын жарылуу күчү чоң эмес, бирок тирүү жандыктарга кыйла кыйратуучу таасирге ээ. Фугастын сыныктарынын таралуу радиусу согуштук бөлүгүнүн түрү менен аныкталат.
  8. Үн чыгаруу мүнөздөмөлөрү, ок чыгаруунун визуалдык жана инфракызыл диапазонундагы билинүүсү, атайын түзүлүштөр (миналар) менен абадан, космостон табылуусу, куралдын башка түрлөрүнөн (брондолгон согуштук унаалар) коргонуу жөндөмү.
  9. Куралдын жана анын ок-дарыларынын масса-габариттери.
  10. Бир ок чыгаруунун баасы жана куралдын ок чыгаруу санынын ресурсу.
  11. Куралдын эрте жарылуу ыктымалдыгын жаратуучу ж. б. шарттаган тышкы таасирлерге сезимталдуулугу.
  12. Конструктивдик тартиптин техникалык өзгөчөлүктөрү (материалдар, калибр жана найына сайдын салынышы — ок атуучу куралдар үчүн, башкарылуучу курал, роботтоштурулган ж. б.).

Багытталышына, жаракатталуучу бутага жана коюлган тапшырмаларга карай аскерлер, кылмышкерлер, мергенчилер же милиция (полиция) кызматкерлери куралдын эң ылайыктуу түрүн тандашат.

Багытталышы боюнча

Төмөнкүдөй бөлүмчөлөргө бөлүнөт:

Жөнөкөй курал

Массалык жабыркатуучу курал

Салттуу эмес же жаңы физикалык негиздеги курал

Колдонгон жактардын категориясы боюнча

Мобилдүүлүгү боюнча

Кошумча аспаптар

XXI кылымда куралдарга өтө көп кошумча аспаптар чыгып келет, мисалы:

Жайгаштыруу: 2021-09-26, Көрүүлөр: 2337, Жайгаштырган: Э. Д., Өзгөртүлгөн: 2024-02-11
Талкулоо Оңдоо/Толуктоо