Жерде-сууда жашоочулар


Жерде-сууда жашоочулар - амфибиялар (Аmphibiа) – жер бетинде жашоочу омурткалуу жаныбарлар классы. Булар – адегенде сууда жашап, кийин сууда да, кургакта да жашай баштаган алгачкы омурткалуу жаныбарлар. Балыктар сыяктуу урук таштайт, метаморфоз жолу менен өөрчүйт. Дене температурасы туруксуз, чөйрөгө жараша өзгөрүп турат. Азыркы амфибиялардын 3 түркүмгө (бутсуз, куйруктуу жана куйруксуз жерде-сууда жашоочулар) бириккен 25–30дай тукуму, 4000дөн ашык түрү белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө 13 тукумдун 34 түрү, Кыргызстанда 4 түрү кезигет. Бутсуздарынын денеси сүйрү, куйругу жана буту жок. Куйруктуулардын куйругу жакшы өрчүгөн, буту ичке, кыска. Жумшак, нымдуу териси алардын дем алуусу жана газ алмашуусу үчүн чоң маанигэ ээ. Омурткалары 9–200гө чейин же андан көп. Куйруксуз жерде-сууда жашоочулардын көпчүлүгүнүн кабыргасы толугу менен жоюлуп кеткен, буту жуп, беш манжа сымал. Жамбаш сөөгү чычаң омурткасы менен биригип өскөн. Алдыңкы мээси начар өөрчүгөн. Жетилген жерде-сууда жашоочулардын баары жаныбарлар менен азыктанат. Жетилгендеринин өпкөсү, хоанасы жана кекиртек кемирчеги болот. Личинкаларынын кан айлануусу балыктыкындай, жүрөгү метаморфоз кубулушунан кийин 3 камералуу түзүлүштө. Эркегинин жуп аталык, ургаачысынын жуп энелик бези бар. Көпчүлүгү урук (28000ге чейин) таштайт. Бир азы гана тирүү тууйт. Айрым формаларында жыныс диморфизми даана байкалат. Көбү айыл чарба өсүмдүктөрүнүн зыянкечтерин жок кылат, ошондой эле өздөрү башка айбанаттарга азык болот. Бир катар өлкөлөрдө тамак катары пайдаланылат. Жерде-сууда жашоочулардын 3 түрү – классикалык лабораториялык жаныбарлар. Кээ бир түрүнүн саны азайып, коргоого алынган. Алардын 41 түрү жана түрчөсү ТКЭСтин, 2 түрү Кыргызстандын Кызыл китебине катталган.

2016-08-11 828 Башкалар Жыргалбекова С. 2016-08-11