Улуу Кыргыз дөөлөтү


Улуу Қырғыз Дөөлөтү - 840-925-жылдарда Ички Азияда өкүм сүргөн қубаттуу көчмөн қырғыз қағандығы.

Байырқы түрк элдеринин бири Экинчи Түрк қағандығы начарлағандан кийин уйғурлар, қарлуқтар басмылдардын биргелешкен күчтөрү аны талқалағанда, көчмөндөрдүн жаңы талаа дөөлөтү Уйғур қағандығына тийген эле.

8 қылымда Борбордуқ Азияда үстөмдүк уйғурлардын қолунда эле. Уйғурлар эзелтеден бери Борбордуқ Азиянын талааларында жашаған. 745-840-жж. Уйғур қағанаты абдан күчтүү мамлекет болғон. Анын күчтүү мезгилинде Қытай мамлекети дағы жыл сайын салық төлөп турған.

Қырғыздардын өздөрүнүн күчтөрүн ал убақта Жети-Сууну ээлеп алышқан Қарлуқтар менен Чиктер жана түрк урууларынын қалдықтары менен Уйғур қағандығы Элетмиш Билгеге қаршы күрөшүү үчүн бириктиришкен (747-759). Түрк бектеринин арасынан чыққынчылар чығып Элетмиш Билгеге эскертип қоюшат. Ал чечкиндүү арекет қылып союздаштарды жалғыздап талқалаған 758-жылы уйғурлар Ортоңқу Энесайдағы қырғыздардын өлкөсүн басып алышат. 795-жылы қырғыздар уйғур қағанатына қаршы көтөрүлүшкө чыққан. Бироқ жеңилип қалған. Қырғыз Ажолору өч алуу мақсатында 25 жыл бою өз күчтөрүн топтошқон.

IX қылымдын башында Уйғур қағандығы мурдағыдан бошоңдоп қалған эле. Анда ич-ара чыр-чатақтар күч алып ички-саясий абал абдан начарлаған. Бул учурдан қырғыздар дароо пайдаланып, уйғурларға қаршы соғушуға даярдана баштаған. Қытай булақтарынан төмөнкүлөрдү оқууға болот. Қырғыз қағаны өзүн Ажо деп жарыялап, аялын ханыша деп жарыялаған. Бул қырғыздардын тарыхындағы 820-жылы болғон. Ошол мезгилде Қарлуқдардын қолдосуна ээ болушқан. Қырғыздар өздөрүн Уйғур қағандығынан көз қарандысыз деп жарыялап, Борбордуқ Азияға үстөмдүк қылууға умтула башташқан. Бул мезгилге чейин Қырғыз қағандығы узаққа созулуучу соғуштарға атайын даярдықтардан өтүшкөн. Аскердик административдик системаны түзгөн. Ажо Сибирь элдерине бир нече жолу жортуул жасап, мамлекеттик чек арасын бир қыйла кеңейткен.

Ошол мезгилде қырғыз Ажосу уйғурлар менен қаршылашқан арабдар, тибеттиктер, қытайлықтар жана Теңир-Тоолуқ Қарлуқ мамлекети менен дипломатиялық байланыштарды түзө алған. 820-жылы қырғыз Ажосунун өзүн Қаған деп жарыялашы Уйғур қағанына соғуш жарыялағанға барабар болғон. Уйғурлар Қырғыз ажосуна қыр көрсөтүү мақсатында Энесайға аскерлерин жиберет, бироқ Уйғур аскерлери жеңилип қалышат. Соғуш андан ары уланып 20 жылға созулат. Қырғыздар бул соғушта басымдуулуқ қыла баштаған.

Қырғыз ажосу Уйғур қағанына мындай деген қат жиберет «Сенин тағдырың бүттү, мен жақында сенин алтын Ордоңду аламын, анын алдына атымды байлап өзүмдүн туумду илемин. Эгерде мени менен алышқың келсе дароо келгин эгерде алыша албасаң тезинен жоғол». Соғуштағы жеңилүүлөр Уйғур қағандығынын ич-ара күрөштөрүн күчөткөн. 840-жылы қар қалың жаап мал қырылып, ачарчылық жана жуғуштуу оруулар күчөгөн. Ушул жылы Қырғыздардын ажосу Уйғурлардын борбор шаары Ордо-Балыққа 100 миң аскерин жиберип, уйғурлардын борбор шаарын алған. Уйғур қағаны салқылашта қурман болғон, уйғурлардын қалғаны Байқалдын ары жағына Чығыш Түркстанға қачып кетишип өздөрүнүн жақшы жерлерин жана кең байлықтарын қырғыздарға қалтырууға мажбур болушқан.

Энесайлық қырғыздар уйғурларды қууғунтуқтап отурушуп Чығыш Түркстанға басып киришет. Қырғыздар уйғурлардын шаары Анси жана Беш-Балық шаарларын алышат. Андан ары Теңир-Тоо менен Жети-Сууға чейин жеткен. Ошентип, IX қылымдын орто ченинде Уйғур қағандығынын ордуна «Улуу Қырғыз державасы» пайда болғон.


Улуу Қырғыз державасынын аймағы чығышта Қурықандарға (Гулиганиге) чейин түштүктө Тибетке чейин, түштүк-батышта Жети-Сууға чейин созулуп жатқан. Радловдун пикири боюнча, қырғыздардын ханы 970-жылы ғана Энесайдағы өзүнүн мурунқу Ордосуна қайтып келген. 924-жылы қытайлардын Орхонғо жортуулу жөнүндө баян қырғыздар 970-жылға чейин Моңғолияда же анын эч болбосо бир бөлүгүндө болушу жөнүндө күмөндөнүүгө мажбурлайт.

Кытай жазма булактарына караганда, Кыргыз мамлекети дашилер (ал убакта арабдарды атагандай тажиктер), туфандар (тибеттер) жана гелолу (карлуктар) менен дайыма достук байланышта болгон. Кыргыздардын арабдар, тибеттер жана карлуктар менен достугу жөнүндө баяндан кыргыздар ал тугул державалык доорунда да Орто Азиянын батыш бөлүгүндө болуп жаткан согуштарга кийлигишпегендиги жөнүндө корутунду чыгарууга мүмкүндүк берет.

Белгилүү бир мезгилге чейин алардын душмандары уйгурлар гана болушу мүмкүн, анткени алар 860-жыл менен 873-жылдын ортосундагы мезгилинде азыркы Кытай Түркстанын Кара-Ходжа (азыркы Турфандын жанында) жана Бешбалык (кытайча Бейтин, азыркы убактагы Гучендин жанында) шаарлары менен кошо басып алган болчу.

IX кылымда жазган Гардизиден тышкары, хижранын 372-жылы, б. а. 982-же 983-жылы перс тилинде жазылган «Дүйнөнүн чектери» (Худуд ал-алам) деген автору белгисиз эмгек кызык маалыматтарды берет. Кийинчерээк бул эмгек орус илимий адабиятында адетте «Туманскийдин кол жазмасы» деген ат менен белгилүү. Бул булакка караганда, кыргыздар тугузгуздардын түндүк гана эмес, батыштагы коңшулары да болгон. Анын эсесине кыргыздар башка Жети-Суулук эки элдин – чигилдер менен тухсийлердин кошуналары катары аталган. Чигилдер Ысык-Көлдүн түндүк жээгинде, түргөштөрдүн бир бөлүгүн (түргөштөрдүн башка канаты катары жогоруда аз эли аталып кетти) түзгөн тухсийлер Чүй дарыясынын өрөөнүндө жашаган.

Кыргыздар өздөрүнүн Улуу державалык доорунда аймагын түштүк-батыш жакка кеңейткен. Муну Гардизинин жогоруда келтирилген сөзүнө караганда, тугузгуздардын аймагынан Энесайдагы Кыргыз каганынын ордосуна чейинки жол Көгмен тоолорунан же Саян тоо кыркаларынан төндүккө карай 7 күндүк жолду ээлеген. Арабдардын элестетүүсү боюнча кыргыздар ээлеген жер чыгышта океанга чейин жеткен.

Кыргыз падышасы кыргыз хаканы (каган) деп аталган. Алар жоокердиги менен айырмаланып, коңшулары менен согушуп, кастыкта бөлгөн. Алардын арабалары (же кайыктары), койлору, уйлары жана жылкылары бар, алар суу, жайыт жакшы аба ырайын жана шалбааларды издеп көчүп жүрүшөт. Алар отко сыйынып өлгөндөрүн өртөшөт, чатырларда жана кепелерде жашап мергенчилик менен кесип кылышат. Алардан чыгышты карай кыргыздардан чыккан фури деген эл бар. Алар башка кыргыздар менен аралашпайт. Алардын тилин башка кыргыздар түшүнбөйт. Кыргыз каганы жашаган шаар Кемижкет деп аталат. Кыргыздардын кагандыгында кыштак да, шаар да жок. Хакан жашаган жердегилерден башканын баары чатырларда жашайт.

Кытайлар мындан тышкары өлүк өрттөлгөндөн кийин калган сөөктөрдү бир жыл өткөндөн кийин жерге көмүшөт деп айтышат. Түрктөрдөн айырмаланып кыргыздар адам өлгөндө бетин тытпайт. Өлгөндөрдү өрттөө жөнүндө маалыматтарда Гардизи кыргыздардын пикири боюнча от эң таза нерсе жана аркандай ыпыласты жок кылат деп кошумчалайт, ошентип өлгөн адам ыпыластан жана күнөөдөн от менен тазаланган. Башка кыргыздардан айырмаланып, фури эли өздөрүнүн өлгөн адамдарын тоого алып барышып, ал чиригенче дарактарга калтырып кетишкен.

Бирден-бир кыргыз шаары же кыштагынын аты жөнүндө болсо, бул аттын Кытай транскрипциясы Иакинфтин окуганы боюнча – Мидичжы, Шоттун окуганы боюнча – Мидичжита.

X кылымдагы автор Абу Дулаф кыргыздардын турмушун бир кыйла жакшы сүрөттөйт. Бул баянда кыргыз жазмасы жөнүндө эске алынгандыгы кызык, бул жөнүндө Тан-шуда да айтылган, мында кыргыздардын «жазмасы жана тили уйгурлардыкына абдан окшош» деп белгиленген. Сөз ошол убакта уйгурлардын арасында таркай баштаган жана кийин моңголдор кабыл алган алфавит жөнүндө эмес, андан байыркы жазуулар жөнүндө болуп жатат, орхон жазууларын ачуунун аркасында аны окуу үчүн ачкыч табылган эле.

Моңголияда кыргыздардын үстөмдүгү кыска убакытка созулгандыгына карабастан, кыргыздар жөнүндө эскерүүлөр моңголдордо ушул убакка чейин сакталып калган, балким Моңголияны моңголдор ээлеп алганга чейин бул өлкөдө жашаган жана үстөмдүк кылган акыркы эл кыргыздар болгондугуна байланыштуу ушундай болушу ыктымал.

Рамстед Селеңга менен Орхондун ортосундагы ушундай «кыргыз» көрүстөндөрү жөнүндө эске салат, мындагы эстеликтердеги жазууларда 8 кылымдагы Уйгур кагандарынын биринин падышачылыгы жөнүндө айтылган. Кыргыздар Моңголияда үстөмдүк кылган акыркы түрк эли болгон. Ошентип, түрктөрдун жоктугунан моңголдук тектеги элдер пайдаланып кеткен. Буга «фури» тили башка кыргыздар үчүн түшүнүксүз болгондугун Туманскийдин кол жазмасындагы сөздөр көрсөтүп турат.

Ошол убакта атүгүл Энесайдын жогору жагында, кыргыздардын түштүк жагында моңгол тегиндеги ойрот эли жашаган, алардын тили Чыңгыз хандын моңголдорунун тилинен диалектилик жагынан гана айырмаланган. Бул жерде эки тил – түрк жана моңгол тилдери канчалык аралашып кеткендиги жөнүндө Рашид-аддиндин сөздөрүнөн көрүнүп турат, мында Энесайдын жогорку бөлүгүн түзгөн дарыялар Сексиз-мүрөн (Сегиз дарыя) деп аталат. Азыр бул жерде моңголдордун катуу таасиринде болушса да түрктөр жашап тургандыгы белгилүү.

Кыргыздар 840-ж. Уйгурлардын борборун алганда ал жерде Уйгур каганынын кытайлык ханышасы Тайхени колго түшүрүп, кошундардын коштоосу менен аны кайра Кытайга жөнөткөн. Бул кошунга уйгурлардын Уге каганы кол салып, ал ханышаны кайра туткунга түшүрүп алат, ханыша уйгурлардын туткунунан 843-жылы гана бошотулат. Кытай императорлору адегенде жаңы туушкандарын өз тектеши катары эсептегиси келген. Анткени Хуннулардын мезгилинде Кыргыз ээлигинин башкаруучусу болгон Ли Лин чыккан Ли уруусунан Тан династиясынын өкүлдөрү дагы чыгышкан эле. Бирок император Сюань-цзунда (847-859) «Хагас Тандардын тукуму менен теңелүүгө кудуретсиз чакан уруу» деген жыйынтык чыгарышкан. Уйгурларды жеңип чыккан хан 847-жылы эле, башкача айтканда, анын башкы душманы Уге дүйнөдөн кайткан жылы өлгөн, Тан-шуда анын эң жакын ордун басуучусунун аты жана титулу келтирилген, бирок ал жөнүндө, андан кийинки Кыргыз хандары жөнүндө эч кандай маалыматтар айтылган эмес.

8 кылымдын башындагыга караганда бир кыйла көп материалдык жана адам ресурстарына ээ болгон көз каранды элдер өздөрүнүн аскерлерин кыргыз курамына кошууга милдеттүү болчу. Администрациянын жана аскер күчтөрүнүн башында Ажо турган. Ага 3 бий жана ар кыл баскычтагы чиновиктер баш ийишип 6 бөлүккө бөлүшкөн. Туруктуу аскерлерден куралган атчандар гвардиясы болгон. IX кылымда кыргыздар көз каранды уруулардын түзгөн аскер күчтөрүн эсептегенде 100 миң аскери болгон.

«Улуу Кыргыз державасы» деген түшүнүктү илимге академик В. В. Бартольд өз аныктоосу менен кыргыздардын Борбордук Азиянын кеңири аймагын камтыган империялык мезгилине карата эң алгач колдонгон. Ал Энесай кыргыздарынын тарыхын өз изилдөөлөрүнүн негизинде 1927-жылы жазган «Кыргыздар. Тарыхый очерк» деген китебинде кеңири чагылдырган.


2016-08-10 261 Башкалар Жыргалбекова С. 2016-08-10