Терминдер


Терминдер - профессионалдык лексика, белгилүү кесипке байланыштуулугу жагынан терминдерге жакын. Ошондуктан профессионалдык сөздөр менен терминдерди бириктирип атайын лексика деп да аташат. Термин (латын сөзү «termizүs" – «чек», «чек ара») деп илимдин, техниканын, искусствонун, чарбанын жана экономиканын жана башка тармактарга тиешелүү атайын түшүнүктөрдү так атоо үчүн колдонулган сөз же сөз айкашы аталат. Алар кесип сөздөрүнөн төмөнкү белгилери менен айырмаланат:

Ар бир илимдин, техниканын, искусствонун жана башка тармактардагы терминдердин жыйындысын терминология изилдейт. Ар кайсы тармактарга тиешелүү болгон терминдерге мисал келтирсек:

Термин деген эмне
Белгилүү бир түшүнүктүн атын атоо үчүн алынган, көбүнчө бир мааниде колдонулган сөздөр жана сөз тизмеги термин деп аталат.

Терминге төмөндөгүдөй сөздөр кирет:

  1. Курулуш иштерине байланыштуу: дубал, терезе, такта, уста, чатыр, шып, мык, устун, туш кагаз, цемент ж. б.
  2. Мал чарбасына байланыштуу: музоо, торпок, кулун, тай, кунан, бээ, тайлак, инген, атан, козу, улак, ирик ж. б.
  3. Коомдук-саясий терминдер: жумушчу, демократ, гезит, республика, мамлекет, борбор, Улуу Ата Мекендик согуш, шайлоо, айыл чарба, мал чарба, илимпоз, кызматкер, илимдер академиясы, саясатчы, айыл-кыштак, коом, Жогорку Кеңеш, Апрель революциясы, Эл аралык аялдар күнү ж. б.
  4. Тил илимине байланыштуу терминдер: тыбыш, тамга, кашаа, чекит, сызыкча, кош чекит, ээ, баяндооч, сөз түркүмү, сөз, мүчө, уңгу, жөндөмө, аныктооч, сүйлөм, жөнөкөй сүйлөм, татаал сүйлөм, жай сүйлөм, суроолуу сүйлөм, атооч, илик, барыш, тактооч ж. б.
  5. Өнөр жайга байланыштуу терминдер: текстиль, ийрүү, чыйратуу, токуу ж. б.
  6. Адабият таануу илимине байланыштуу терминдер: роман, поэзия, ыр, эпос, тамсил, макал, чыгарма, табышмак, драма, комедия ж. б.
  7. Математика илимине байланыштуу терминдер: теңдеме, алуу, кошуу, бөлүү, көбөйтүү, кемитүү, ондук, жүздүк, тийинди ж. б.

Терминдердин пайда болушуна эки булак негиз болду. Анын бири – кыргыз тилиндеги төл сөздөр (ээ, сөз, басым, сызыкча, кошуу, алуу, бөлүү ж. б.), экинчиси – орус тилинен же ал аркылуу башка тилдерден кабыл алынган сөздөр. Орус тилинен же ал аркылуу башка тилдерден кабыл алынган терминдерге төмөнкүлөрдү кошууга болот: фонетика, морфология, синтаксис, орфография, пунктуация, лексика, орфоэпия, этнография, философия, лексикология, лингвистика, грамматика, педагогика, дидактика, филология ж. б. Терминдерге такталган, бир маанилүү сөздөр кирсе, термин эмес сөздөргө көп мааниде колдонула бере турган сөздөр кирет.

2016-08-10 5173 Башкалар Жыргалбекова С. 2019-08-01

Заиина
Бул абдан жакшы чыгыптыр
элина
Спотук терминдер футбол баскетбол хоккей дарбазачы