Кристаллдык химия —


Кристаллдык химия — кристаллдык абалдагы заттар атомунун мейкиндикте жайгашышын жана алардын өз ара хим. байланыш өзгөчөлүктөрүн үйрөтө турган илим. К. х. негизги милдеттери кристаллдар физ.-хим. касиеттерин изилдөө, структураларын классификациялоо, алардын мезгилдик система менен байланышын аныктоо. Бул багыттагы маалыматтар негизинен физ. методдор аркылуу алынат. Аларга рентгенструктуралык анализ, электронография, нейтронография жана башка кирет. Кристаллдар ар түрдүү жана өтө көп. Бир эле зат шартка жараша (темп-ра, басым) структурасында өз ара окшоштугу жок (мис., ар түрдүү сингониялар), касиеттери б-ча таптакыр карама-каршы бо-лушу мүмкүн. Мис., кристаллдык абал-дагы көмүртек бир түрү — алмаз (куб сингониясында) дүйнөдөгү эң катуу зат болсо (электр тогун өткөрбөйт), анын экинчи кристаллдык түрү — графит (гексогоналдык сингонияда) жаратылыш-тагы жумшак заттар бири (электр тогун жакшы өткөрөт). Бул өңдүү кубулуш полиморфизм кубулушу катарында белгилүү. Тескерисинче, көптөгөн заттар ар түрдүү хим. курамда болгонуна карабастан окшош структурада кристаллдашат. Бул кубулуш изоморфизм кубулушу деп аталат. Изоморфизм кубулушунун негизинде кристаллдар көптөгөн жаны касиеттерге ээ болушат. Мис., «катуу эритмелер». Катуу эритмелер өзгөчвлүгү хим. курамдары ар башка болгондугуна карабастан ысытып эритүүдө аралашкан заттар бир гана фазадан турат. Мис., ZnСО3 менен МgСО3 (структуралары ромбоэдр сингониясында) NaCl менен КCl (структурасы куб сингониясында) жана башка Катуу эритмелерге алып келген изоморфизм кубулушу металддардын, куймалардын арасында өтө көп таралган. Алар «чектүү» же «чексиз» болуп бөлү-нүшөт. Чексиз катуу эритмелерге Со-Ni, Рd-Аg, Аg-Аu, Ni-Сu жана башка системаларын кароого болот. Катуу эритмелер компоненттери бир нече элементтен турушу мүмкүн. «Атомдук» жана «иондук» радустар, атом аралыктары, о. эле «валенттик бурч» деген түшүнүктөр К. х. ил. таасири аркылуу пайда болду жана жалпы эле хим. илиминин айрыкча, стереохим. өркүндөп өсүшүнө алып келди.

Ад.: Бокий Г. Б. Кристаллохимия, 3 изд М.,1971, Вайнштейн Б. К., Фридхин В. М., Инденбом В. Л., в Кн.: Современная крисгашюграфи», Т. 2, М., 1979.