Жусуп Баласагуни жана анын Кут алчу билим чыгармасы

ЖУСУП БАЛАСАГУНИ ЖАНА АНЫН «КУТ АЛУУЧУ БИЛИМ» ЧЫГАРМАСЫ

Жусуп Баласагуни Жусуп 1010— 1016 - жж. же, 1018-ж. Баласагун шаарында туулган. Окумуштуу Р. Араттын эсеби боюнча поэманы жазып бүткөн мезгилде Жусуп 54 жашта болгон. Ал поэмасын Баласагун шаарында баштап, баш - аягы 18 ай жазып, 1067-1070-жж. Кашкарда аяктап, хандын ханы деп аталган Кашкар шаарынын башкаруучусу Тавгач Буура Карахан Абу-Али-Хасанга тартуу кылган. Ал поэманын терен мазмунун түшүнүп, алкыш иретинде акынга «Улуг-Хасс-Хажиб» деген наам берген. Мунун мааниси «Хасс» арабча хан сарайдагы урматтуу адамдардын бири, ал эми «Улуг-Хасс-Хажиб» хан мыйзамында кызмат өтө кадырман адамдын наамы. Баласагундук Жусуптун «Кутадгу билиг» поэмасы биздин ата - бабаларыбыздын рухий турмушунда кылымдардан бирдиктүү, өз ара байланыштуу эки маданияттын. - отурукташкан. жана көчмөн маданияттарыбыздын тупку башатын ырастаган элдик кенч. X к. ислам отурукташкан чарбадагы каракандын элдери менен бирге кечмендердун арасында кенири тарайт. Эл ичинен араб жазуусун өздөштүргөн илимпоздор өсүп чыгат. Демек, «Кутадгу билиг» поэмасынын туп нускасы араб тамгасы менен эне (турк) тилде жазылган себеби да ушуга байланыштуу. Жусуптун жердеши турк тилдеринин чырагы деп таанылган Махмуд Кашгаринин айтылуу сездуту да ошол мезгилде араб тамгасы менен жазылган. Окумуштуу тарыхчылардын жазганына Караганда азыркы учурда Жусуптун «Кутадгу билиг» поэмасынын уч нускасы сакталып тургандыгын билебиз. Бир нускасы Вена шаарында (Австрия) сакталуу.

Египеттин борбору Каир шаарында сакталып турган экинчи нуска 1986-ж. Хидив китепканасынан анын директору болуп иштеген немец окумупггуусу Б. Морин тарабынан табылган. Кол жазма жакшы сакталбагандыктан айрым жерлерин окуш өтө кыйын, колдон-колго өтө кеп өткөндүгү билинип турат. Анын сүрөт көчүрмөсүн 1896-ж. академик В. В. Радлов Петербург акаде - миясынын Азия музейи учун атайын алдырган. Азыр ал Орусия Илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун Санкт - Петербургдагы белумундегу кол жазмалар фондунда сакталууда. Ал эми Намангандан табылган нускасы азыр белгилүү болгон нускалардын эн толугу болуп эсептелинет. Араб тамгасы менен жазылган кол жазманы биринчи ирет 1913-ж. А. 3. Валидов, Мухаммед Хожа эшен Лоляршиттин езумдук китепканасынан тапкан. Кол жазма табылгандан кийин да бир топ мезгилдерге чейин дареги жок болуп кетип, кайрадан 1925-ж. Өзбек окумупггуусу Фитрат таап, ал жөнүндө макала жарыялаган. 1928-1929-жж. Фитрат «Өзбек адабиятынын улгуявру» деген китепке эстеликтен үзүндүлөрдү киргизген. Эстеликтин нускасы азыр Өзбекстан Илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун кол жазмалар фондунда сакталууда. Наманган жана Каир шаарларынан табылган нускалар араб ариби менен жазылган. Жусуптун поэмасы - эпикалык чыгармалардын катарына кирген дидактикалык терен мазмундуу поэма. Ыр жана кара сез менен жазылган кириш сөзүндө Байыркы Чыгыш акындарынын чыгармаларына өтө эле мунездуу болгон асман менен жерди, тоо менен түздү, суу менен денизди, жылдыз менен кунду, жандуу менен жансызды жараткан алла-тааланы даназалаган салттуу мотив бар. Жусуп Баласагуни өрнөктүү чыгармасынан көрүнүп турган - дай орто кылымдардын эн билимдуу, энциклопедиялык масштаб - да ойлонгон инсандарынан болгон. Ал астрономиядан, математи - кадан, медицинадан кенири кабардар эле. Адабият, тарых, фило¬софия, эстетика, этика маселелерин, араб жана иран-тажик поэзия - сын, турк, фарси фольклорун мыкты б ил ген. Анын чыгармасынын «Манас» эпосу менен үндөшкөн жерлери кеп жана кыргыздын макал - лакаптары, учкул сөздөрү арбын пайдаланылат. «Кут алчу билимдин» кош саптардан турган сесневи жанрында, тактап айтканда, уйкаш эки сап ырдан куралган бейхт формасында жазылышы Фирдоусинин «Шахнамесин» жакшы билгендигин айгинелейт. «Шахнаменин» он каармандары Ануширвандын, Афрасиабдын, Рустемдун ысымдары чыгармада кеп кайталанып айтьшат. Алар нарктуулукту, калыстыкты, акылмандыкты символдоштурган образдар катары бааланат. Поэманын философиялык-этикалык мазмуну, масштабы автордун Аль - Фарабинин, Ибн-Синанын чыгармаларын терен ездештурген^н кабарлайт. Жусуп Баласагуни да езунун дуйне, коом тууралуу тушунугунде философиядагы рационалисттик жолду сап туткан, адамдын акылын, билимин айрыкча аздектеген. «Кут алчу билимдин» философиялык мазмуну. Чыгарма чыгыш маданиятында кенири тараган санат-насыят маанисиндеги кенири тараган этикалык-дидактикалык эмгек. Бул жанрдын тарыхы Байыркы Египет, Индия, Иран адабияттарынан башталып, кийин жалпы чыгыш элдеринин жазуу, оозеки адабиятында салттуу формата айланган. Ал эми Европада мындай жанр «Кут алчу билимден» 5 кылымдан кийин Ренессанс доорунда гана зерцал формасында калыптанган. «Кут алчу билимде» автор өз заманындагы адептик-этикалык принциптерди, идеяларды ошол доордун тарыхы, маданияты, дини менен шайкеш байланышта карап, аларды акыл-таразасына салып баалап, нарктап ой толгогон. Ошондуктан бул чыгарманы адамзатка ар убак адеп-ахлактык азык болуучу этикалык энцикло¬педия катары бааласак ашыкча болбойт. «Кут алчу билимди» изилдеечулердун бири А. Н. Кононов поэманы эпостук дэнгээлдеги чыгарма катары баалап, анда адам емурунун маанисин жана макызын, адамдын коомдогу журуш-турушун, карым-катыш мамилелерин, даанышман ойчулдун ез коомуна карата философиялык кез карашын баса белгилеп керсетет. «Кут алчу билимдин» этикалык мазмунун негизги терт тушунук тузет: адилеттик, акыл-эс, бакыт, каниеттик. Бул тушунуктер конкреттуу каармандардын образдары аркылуу берилген. Экумдар Кунтууда - адилеттик, вазир Айтолду - бакыт, ваз ирдин уулу Акдилмиш - акыл-эс, вазир дин иниси вткурмуш - каниеттик. Кврунуп тургандай, поэманын персонаждарынын ысымдары аллегориялык-символикалуу мааниге ээ. Алар адам емурундегу эн бир езектуу да, енерлуу да рухий деелетгердун этикалык - философиялык керкем образдуу символу. Ойчул окууну, билимдуулукту дуйне таанып билуунун эн негизги жолу катары баалайт. Окуу менен гана адам баласы акылын арттыра алат дейт акын. Демек, Жусуп Баласагунинин ою боюнча акыл адам баласына табиятынан берилген касиет, бирок адам ез ему - рунде аны окуу, уйренуу, улгу алуу сыяктуу жолдору менен гана байыта алат. Албетте, ойчул акын акылды адептуулук жолун тутуунун бирден - бир зарыл шарты деп эсептеген. Билимдуулук, билгичтик урмат - сыйдын да бепшги, билимдуу адам адеп жолун сактаса, анда ал жогорку сыйга татыктуу. Ал эми билимдин дениз сымал тубу да жок, чеги да жок, аны канча сузсан да бөксөрбөйт, тескерисинче, толо берет.

Комментариев: 2 RSS

1 тансейит 05-06-2018 19:33

мага Жусуп Баласагындын кут алучу билим китебинин электрондук вариянты керек

2 кылым 13-08-2018 18:27

эхх ушул китеп болуп чыкаанда меетептерде сатылса ото жакшы болот эле ...

Оставьте комментарий!

Пикириңиз текшерилгенден кийин жайгаштырылат.

Вы можете войти под своим логином или зарегистрироваться на сайте.

(обязательно)