Ысык-көл өрөөнү

Кыргызстандын түн.-чыгышындагы бийик тоо өрөөнү. Түндүгүнөн Күнгөй (эң бийик жери Чок-Тал чокусу, 4771 м), түштүгүнөн Тескей (Каракол чокусу —5216 м) АлаТоолору айланта курчап турат. Таманын Ысык-Көл ээлейт. Өрөөн кеңдик боюнча 275 чакырым аралыкта созулуп жатат. Таманынын туурасы 65 чакырым. деңиз деңгээлинен бийиктиги 1600—2300 м. геологиялык түзүлүшү жагынан өрөөн тектон. жаракалар менен татаалданган синклиналдык ойдуң. Палеогенде бапггалган неотектоникалык кыймылдын натыйжасында пайда болгон. Активдүү сейсмикалык аймакта.

Таманы жана тоо этектери ар кандай борпоң чөкмө тектерден, ал эми айланасындагы кырка тоолор палеозойдун чөкмө, метаморфизм жана магма тоо тектеринен турат. Өрөөндүн борбору бөлүгүндө жайгашкан Ысык-Көлдү түздүк тилке курчап жатат. Ичке жээк тилкелерин кум каптап, майда жумуру тапггар, камдашкан кумдук, саздуу жерлер да кездешет. Түздүктөр көлдүн чыгыш тарабында Түп, Жыргалаң сууларынын өрөөндөрү боюнча 40—50 чакырымга созулат.

Көлдүн түндүк жээгинде түздүктөрдүн жазылыгы 1—10 чакырым, батыш жээгинде 10—15 чакырым. түштүк жээгиндеги түздүктөрдү тоо этегиндеги айрым жалчалар бөлүп турат. Батышындагы кууш Боом капчыгайы аркылуу Чүй өрөөнү менен туташат. Климаттык шарты ар кыл. Батыш жагы кургакчыл, улан шамалы мезгили менен согуп турат (к. Улан жана Санташ шамалдары); жаан-чачын аз жаайт (200 метрге чейин), чыгышы нымдуу (500—600 мм). Январдын орточо температурасы батыпгга (Балыкчыда) —3,9°С, Күнгөйдө (Чолпон-Атада) -2,8°С, Тескейде (Тамгада) -2,0°С, чыгышта (Түп) -8,9°С, июлдуку ошол эле пункттарда: 17,5°С, 16,7°С, 17,2°С, 15,7°С. Тоңбогон чоң көлдүн таасиринен өрөөндүн кышы мелүүн, жайы салкын.

Курчап турган кырка тоолордун өрөөн жак беттеринде жалпы аянты 649 чарчы/чакырым болгон 631 мөңгү бар. Көлгө 118 агын суу куйган. Азыр алардын көбү көлгө жетпей сугатка таралып кетет. Ири суулары: Жыргалаң (20,3 метр/куб/сек)у Түп (10,7 м/сек), Жууку (6,3 мЬ/сек) жана башкалар Негизинен мөңгү жана кар сууларынан куралат. Ы.-К. өрөөнүнүн топурагы жана өсүмдүктөрү бийиктик боюнча өзгөрөт. Батыш жагы чөл (1608—2200 м бийикте), чыгыш тарабын ошол эле бийикте талаа ландшафты ээлейт. Топурагы чөлдө күңүрт-боз, карбонаттуу, өсүмдүктөрү негизинен шыбак, кекире, чий, камгак, терескен жана башкалар Кара күрөң топурактуу талаа тилкесинде ар түркүн бетеге, ак кылкан, шыраалжын, тарак баш жана башкалар өсүмдүктөр өсөт. Батышында талаа тилкеси 2000 метрден 3000 м бийикке чейин таралган. Чыгышында кара күрөң жана кара топурактуу (Чолпон-Ата жана Тоңдон чыгышта) талаа тилкеси токой жана шалбаа тилкелери менен бирге шалбаа-токойлуу талаа зонасын түзөт. Өсүмдүктөрү: ак шыбак, шыраалжын, бетеге, кызыл кабык, тоо буурчак, каз таңдай жана башкалар Токой тилкесинде карагай, четин, чыны карагат, табылгы, ыргай, шилби, арча жана башкалар өсөт.

3000—3400 м бийиктикте кара күрөң топурактуу, чымдуу субальп тилкесинде чөп өсүмдүктөрүнө майда бадалдар аралаш өсөт. 3400—4000 м бийиктикте каралжын шалбаа тоо топурагында доңуз сырты, өлөң чөп, бетеге, мамыры, каз тандай жана башкалар басымдуу. Андан жогору кар мөңгүлүү жалама асказоолор жатат. Өрөөндүн түзөң жерлери айдоо (буудай, тоют өсүмдүктөрү, картөшкө жана башкалар).

Жаныбарлары да ар кыл жана бийиктик боюнча өзгөрөт. Өрөөндө жейрен (батыш бөлүгүндө), түлкү, доңуз, суур, кемирүүчүлөр жана башкалар, бийик тоолордо тоо эчки, илбирс, аркар, аюу жана башкалар, суучул куштар - өрдөк, ак куу, ызгыт, чулдук, көл жээгинде кыргоол, кекилик, тоолордо улар, чөкө таан, бүркүт, жору, кузгун жана башкалар кездешет. Өрөөндүнтоо-деңизклиматы, жаратылышынын өтөкооздугу, минералдуу ысык суу менен дары баткакка байлыгы, абанын жогорку деңгээлде иондошкондугу жана башкалар адамдын организминежагымдуутаасирин тийгизген жаратылыш шарттары Ы.-К. өрөөнүнүн курортзонасына айландырды. Негизги курорт жана санаторийлери: Жети-Өгүз, Ак-Суу, Жыргалаң «Көгүлтүр Ысык-Көл» жана башкалар Өрөөндө дан жана мал чарбасы өнүккөн.

Анда Республиканын калкынын 13пайызды жашайт. Ы.-К. өрөөнүндө Каракол, Балыкчы, Чолпон-Ата шлары, Пристань-Пржевальск, Кажысай, Жыргалаң, Ак-Булак шаарчалары, көптөгөн айылдар жайгашкан.

Оставьте комментарий!

Пикириңиз текшерилгенден кийин жайгаштырылат.

Вы можете войти под своим логином или зарегистрироваться на сайте.

(обязательно)