Токой жонундо маалымат

Токой деген эмнеТокой деген эмне? Токой – жер бетиндеги өсүмдүк дүйнөсүнүн негизги типтеринин бири, негизинен бир же бир нече түрдөгү дарак, бадал өсүмдүктөрүнөн туруп, белгилүү аймакты ээлейт. Токойдо дарак, бадалдан башка түрдүү чөп, мамык чөп, эңилчек жана башка да өсөт. Ийне жалбырактуу, жазы жалбырактуу (бир тектүү же аралаш) күбүлмө, жалбырактуу жана дайыма жашыл токойго бөлүнөт. Токой көптөгөн куштар менен жапайы айбанаттардын жашоо чөйрөсү, жыгач, химия, тамак-аш, фармацевтика өнөр жайда жана башка тармактарга сырьё берет. Жер бетиндеги биомассанын 90% токойдо топтолгон. Топурак жана ным сактоодо мааниси зор, биосферанын туруктуу болушунун негизги факторлорунун бири. Ошондуктан токойду коргоо, жаңыртуу жана башка камкордуктар чоң мааниге ээ. Туташ өскөн токой дүйнөдө 3000 млндой га жерди же жер шарындагы кургактыктын 24%ин ээлейт. Токойдогу жыгачтын дүйнөлүк запасы 360 млрд. м3. Дүйнөдө токойдон жылына 2 млрд. м3 жыгач даярдалып, 20 миң түрдүү буюм жасалат. Кыргызстанда жалпы токой аянттары биригип мамлекеттик токой фондусун түзөт, анда дарактын 433, бадалдын 950 түрү өсөт. Кыргызстандын токой фондусу 2730,4 миң га жерди ээлеп, анын ичинен 729,2 миң га жер токой менен капталган. Токой табиятта суу балансы менен климатты жөнгө салат, кычкылтек иштеп чыгарат, атмосфераны зыяндуу заттардан тазалайт жана жер кыртышын ар кандай эрозиядан бузулушуна жол бербейт. Токойдо ар түрдүү айбанаттарга аңчылык кылынат.

Айтылгандай эле токой - жер бетиндеги өсүмдүк дүйнөсүнүн негизги түрлөрүнүн бири; негизинен дарак өсүмдүктөрүнөн турат. Токойдо дарактан тышкары ошондой эле бадал, чөп жана башка өсүмдүктөр да өсүп, өзүнүн өөрчүшүндө биологиялык жактан байланышкан, анда бири бирине жана тышкы чөйрөөгө таасир эткен жаныбар жана микроорганизмдер да болот. Токой антарктидадан башка бардык континенттерде кезигет. Азыркы учурда токой жердин кургак бетинин 30%ын каптап, 4800-5200 млн гектарды түзөт.

Ар кандай табигый зоналардын токойлорунун структурасы өзүнчө өзгөчөлүккө ээ. Мелүүн алкактагы токой дарак, бадал, чөп - бадал жана эңилчек - мамык чөп жана ушу сыяктууларга бөлүнөт. Ар бир басымдуулук кылуучу түрлөр жана түр топтору (доминанттар) токойдун структурасын аныктап, анын түзүлүшү өзгөрөт. Токой географиялык жайгашышы боюнча тундрага жакын токой, тайга токою, тоо токою, ал эми чарбалык мааниси боюнча ным топтоочу токой, топурак коргоочу токой, рекреациялык (эс алуу) токой, келип чыгышы боюнча табигый токой жана жасалма токой, дарактарынын курамы боюнча жазы жалбырактуу, ийне жалбырактуу (дайыма жашыл) жана аралаш Токой болуп бөлүнөт.

Токой биосферанын маанилүү компоненти болуп эсептелет жана анда маанилүү роль ойнойт. Токой жерге түшкөн күн энергиясын, көмүртек диоксидин, минерал заттарды жана сууну натыйжалуу пайдалануу менен кургактыктагы органикалык заттарды (биомассаны) негизги пайда кылуучулардын бири. Планетанын токойлорунда 1060 млрд гектардай органикалык заттар (дүйнөдөгү биомассанын 90%ы) топтолгон. Токой көптөгөн куштар менен жапайы айбанаттардын жашоо чөйрөсү; жыгач, химия, тамак-аш, фармацевтика өнөр жайда жана башка тармактарга чийки зат берет. Топурак жана ным сактоодо мааниси зор, биосферанын туруктуу болушунун негизги факторлорунун бири. Ошондуктан токойду коргоо, жаңыртуу жана башка камкордуктар чоң мааниге ээ.

Токой жонундо маалымат

Токой зоналары
Токой жонундо маалыматты улай, токой зоналары жонундо айтсак - табигый ландшафттарда токой басымдуулук кылган географиялык зоналар. Алар экватор, тропик, субтропик жана мелүүн алкактарда болот. Токой зоналары курамына жана өсүүсүнө жараша төмөндөгүдөй болуп бөлүнөт: дайыма жашыл тропиктик нымдуу, тропиктик жалбырагы күбүлмө, субтропиктик нымдуу, субтропиктик кургак, дайыма жашыл жана катуу жалбырактуу, бореалдык ийне жалбырактуу жана жазы жалбырактуу токойлор. Экватор жана суб-экватор алкактарынын нымдуу тропиктик (гилея) токойлору Амазонка дарыясынын алабында, Экватордук Африкада, Малайя архипелагынын аралдарында, Австралиянын түндүгүндө жана Жаңы Гвинеяда таралган. Түрдүк курамы жогору; 1 гектар аянтта флоранын 100дөн ашык түрүн кездештирсе болот.

Дайыма жашыл чытырман токой негизинен диптерекарптар, чанактуулар, пальма, фикус, лиана жана эпифиттерден турат. Туруктуу жогорку температура, жаан-чачындын молдугу, латерит топурагы мүнөздүү. Бул зонанын көп бөлүгү айыл чарба аянттарына айланууда (аянтынын кыскаруу ылдамдыгы жылына 1%). Тропик алкактарынын Токой зоналары Флориданын түштүгүндө (АКШ), Вест-Индияда, Борбордук жана Түштүк Америкада, Африкада (Мадагаскар аралы), Австралиянын чыгышында, Индияда жана Океаниянын кээ бир аралдарында кездешет. Бул токойлордун астында латерит топургы өөрчүп, нымдуу тропиктик климат мүнөздүү. Нымдын таралышына карата 2 зоначага (нымдуулугу туруктуу жана мезгилдүү тропик токою) бөлүнөт. Нымдуулугу туруктуу тропик токоюнда дайыма жашыл чытырман токой (мирталар, лаврлар, чанактуулар, пальмалар жана башка) өсөт.

Нымдуулугу сезондуу тропик токоюнда дайыма жашыл дарактар менен катар жалбырагы күбүлмө дарактар кездешип, кургакчыл аймактарында саванна (акация, баобаб, пальма, сүттүү чөп сымалдар, кылкандуу өсүмдүктөр жана башка) менен алмашат. Бул зона байыртадан эле дыйканчылык жана жайыт аянттары катары кеңири пайдаланылат. Субтропик алкактарынын токой зонасынын кышы жумшак, өсүмдүктүн вегетация мезгили узакка созулат. Бардык алкактардагы токой аянттары жылдан жылга кескин кыскарууда. Айрым дарактардын кээ бир түрлөрү жок болуп кеткен. Алардын орду дыйканчылыкта, тоо капталдары жайыт катары пайдаланылууда.

Токой зыянкечтери - дарак жана бадал өсүмдүктөрүнө зыян келтирүүчү жаныбарлар. Токой зыянкечтеринин көбү курт-кумурскалар классына таандык. Токойго кене, кемирүүчүлөр (чычкан сымал кемирүүчүлөр) жана жапайы коёндор да зыян келтирет. Азыктануу өзгөчөлүктөрүнө жараша токой зоналары жалбырак жегич, сөңгөк жегич, тамыр жегич, мөмө урук жегичтерге бөлүнөт. Жалбырак жегичтер өтө көп жана ар түрдүү. Аларга токой курт-кумурскаларынын ар кыл түркүмдөрү кирет. Алар жаш бактарда, парк жана коргоо токой тилкелеринде көп пайда болот.

Ыңгайлуу шартта токой зоналары мезгил-мезгили менен өтө көбөйүп турат. Өтө көбөйгөн учурда жалбырак жегичтер аз эле убакта миңдеген гектар жердеги бак-дарактарга жайылып, чоң зыян келтирет, айрым учурда бардыгы куурайт. Жалбырак жегичтерге каршы химиялык, биологиялык ыкмалар колдонулат. Сөңгөкчү зыянкечтер да өтө көп; алар коңуздар (кабыкчы, мурутчандар, алтынчыктар, шиш тумшуктар), жаргак канаттуулар (мүйүз көчүктөр) жана көпөлөктөр (жыгач ойгучтар, айнек канаттар) түркүмүнө кирет. Булардын көбү кабык астында көмүскө жашап, сөңгөк буласын, камбийди жана сөңгөктүн өзүн көзөп киришет; натыйжада айрым дарактар куурайт.

Сөңгөкчү зыянкечтерге каршы негизинен алдын алуу иштери жүргүзүлүп, химиялык чаралар колдонулат. Тамыр жегич зыянкечтерге саратан жана башка эбелек муруттуу, тырсылдак жана кара коңуздардын личинкалары кирет. Бул зыянкечтерге каршы күрөшүү чаралары: дарак уругуна, көчөтүнө, топуракка инсектицид чачуу жана башка. Мөмө жана урук зыянкечтерине ар түрдүү тукум жана түркүмдөргө таандык курт-кумурскалар кирет. Дарактын генерациялык органдарына зыян келтирет. Буларга каршы күрөшүү өтө кыйын, анткени алар көпчүлүк учурда мөмө менен уруктун ичинде болушат.

Токой жонундо текст

Токойчулук - 1) өсүмдүк өстүрүүчүлүктүн токой өстүрүү тармагы. 2) токой табияты, анын мыйзамдары, токой көбөйтүү, сапатын жакшыртуу, кунардуулугун жогорулатуу жөнүндөгү илим. Токой жыгач жана башка токой продуктусун алуу, коргоо, суу жөндөө, дарылык, эстетикалык максатта иш жүргүзөт. Ал жалпы токойчулук жана айрым токойчулук болуп бөлүнөт. Токой жөнүндөгү алгачкы түшүнүктөр байыркы Греция менен байыркы Римде эле пайда болгон. 19-кылымдын 1-жарымында Европанын көп өлкөлөрүндө жогорку токой окуу жайлары уюшулган.

Россияда 1803-жылы Токой институту ачылган. Токой илимине Г. Н. Высоцкий, В. Н. Сукачев, М. Е. Ткаченко жана башка орус окумуштуулары салым кошушкан. Токойчулукта токой ресурстарын туура пайдалануу жана токой өртүн болтурбоо, токойдун өсүшү үчүн табигый шартка таасир тийгизүү, тез өсүүчү жана кунардуулугу жогору породаларды отургузуу сыяктуу маселелер чоң роль ойнойт. Токойчулук токойду туура пайдалануу, кыюу, жаңыртуу, көчөттөрдү тигүү сыяктуу теорияны жана практиканы да иликтейт. Кыргызстанда токойчулук боюнча илимий изилдөө иштери КР УИАнын токой жана жаңгак институтунда жүргүзүлөт. Токой жонундо текстти дайындаган Жанузаков Б., колдонулган адабияттар: Кыргызстан улуттук энциклопедиясы.

Кошумча шилтемелер:

Оставьте комментарий!

Пикириңиз текшерилгенден кийин жайгаштырылат.

Вы можете войти под своим логином или зарегистрироваться на сайте.

(обязательно)