Бул жерде Сиздин жарнама болушу мүмкүн! 0(707)48-14-46 whatsapp *** Таанышуу боюнча жарнамалар 1 жумага 50 сом

Таш доору

Таш доору - адам коомунун онугушундогу тарыхый жана маданий мезгил десек болот. Ушул мезгилде эмгек ошондой эле согуш шаймандары таштан даярдалып, жыгач жана соок менен колдонулган. Бул доордун акыркы баскычтарында карапа идиш-буюмдары жасоо онуккон. Ушул доор - адам тарыхындагы копко созулган мезгил, ал адамдын жаныбарлар дуйносунон болунуп чыгуусунан башталып (болжол менен 2,5 миллион жыл мурун), металл пайда болуу дооруна чейин (болжол менен 8 мин жыл мурун) созулган. Ушул мезгил маданияттын онугуш озгочолукторуно жараша, байыркы (палеолит) таш доору , жаны (неолит) таш доору ошондой эле бул экоонун ортосундагы откоол мезгил - орто (мезолит) таш доор деп болунот. Булар да оз алдынча майда мезгилдерге ажырайт. Болжол менен млн жыл мурда Туштук Казакстан, Борбордук Азия, а. и. азыркы Кыргызстандын аймагында адамдардын уйурлору пайда болгон. Эрте палеолит мезгилинде адамдар кадимки ташты бири-бирине соккулап, жонокой кескич, кыргыч, козогуч, бычак жана башка ушу сыяктуу аспаптарды жасашкан. Кийин таштын турлорун пайдалануу натыйжасында алардан жасалган аспаптар акырындык менен оркундотулгон.

Эрте палеолит мезгилинде (доор) адамдар от пайдаланууну уйронушкон. Табигаттын татаал шарттарында, куралдардын жонокойлугунон улам адамдар жапайы жырткыч айбандардан коргонуу ошондой эле ири айбанаттарга анчылыкка чыгуу учун адам уйуру деп айтылган майда тайпаларга биригип тиричилик кылган. Кыргызстан аймактарынан табылган эн жонокой таш куралдары биздин заманга чейин 800-10 мин жылдыктарга тиешелуу. Алар Нарын облусундагы Нарын шаарынна жакын Онарча суусунун жээгинен, Ысыкколдо Балыкчы шаарына жакын жерлерден, Кыргызстан менен Таджикистандын чегарасында Кожобакырган сайдан табылган. ОНАРЧА - томонку таш дооруна таандык археологиялык-эстелик. Дениз денгээлинен 2400-2500 м бийиктикте жайгашкан. Онарча суусунун он тарабындагы 30-40 м бийиктиктеги тектирчеден бир кыры чабылып, дого турундогу мизге айландырылган, экинчи жагы кармаганга ылайыкташкан сай ташы табылган. Археологияда мындай курал чоппер деп аталат.

Чоппердин жанынан ташты боло жарчу дого сымал миз чыгарылган кыргыч кездешет. 1953-ж. А. П. Окладников тарабынан Нарын облусунун Онарча суусунун он ойузунон табылган. Ортонку палеолит мезгилинде (доор) таш шаймандары бир кыйла жакшырган. Ушул мезгилге тиешелуу эстеликтер Ысыккол ороонундогу Тосор суусунун боюнан, Чуй ороонунун Георгиевна донсоосунон, Ош облусунун Араван райондагы Сасыкункурдон табылган. Алай тоо кыркасындагы Дангирекдере деген капчыгайдан эн байыркы таш бытыратуучу жай табылган.

Ушул онорканада кара, боз, жашыл тустогу кат-кат киремний ташы табигый изи менен жарылып, мурдагысынан мииздуу, учтуу шайман, курал жана аспаптар жасалган. Так ушул мезгилде сезуу (инстинкт) менен болуп келген коомдук мамиле ан-сезимдин менен онуго баштаган. Кыргызстандын эн байыркы жашоочулары питекантроп ошондой эле синантроп типтеринде болчу. Эволюциялык онугушу боюнча «акыл-эстуу адам» - «гомосапиенс» деп айтылган. Алар негизи анчылык менен кун коруп, ар уйурундо 25-50дон киши болгон. Озбекстандагы Тешикташ ункурунон табылган оспурумдун соогунон мындан 40000жыл мурун олгондорду жерге жашыруу салты пайда болгонун билебиз. Сасыкункур - таш дооруна (мустье мезгилине) таандык эстелик. Ош облусунун Араван районунун Сасыкункур айылына жакын жерде Чилустун кырка тоосунун батыш этегинде жайгашкан.

Ункурдун диаметри 8 м, туурасы 13 м, узундугу 37 м, бийиктиги 15 м. Андан 2 кыргыч жана уч бурчтуу сынык таш табылган. Бул маданиятты археологдор В. А. Ранов жана Б. М. Юнусалиев 1967-68-ж. изилдешкен. Сонку палеолит доорунда, адам планетанын бут климаттык алкактарын жердешип, рассалык топ ошондой эле расалар калыптанган. Бул доордо биринчи адам уйурлору эне тегине негизделген уруу коомго бириккен. Адам тукум улантуу ошондой эле коомдун уй чарбасы ээлеген орду учун байыркы адамдарда аялзаты озгочо аздектелген. Ушул коом эне бийлигинин коому - 'Матриархат' деп аталат.

Энелик урукка негизделген коом мурдагы адам уйуруно караганда бийигирээк баскычта турган. Бара-бара адамдын ан-сезими оскон. Жаныбарлардын соокторунон, жыгачтан эмгек курал, шаймандарын, ийне, шибеге, жасаганды уйронушкон. Ушул доорго таандык шаймандар Ош аймагындагы Солункурдон, Исфана ороонундогу Кожогор булагынын жанынан табылган. Солункур эстелиги - томонку таш дооруна таандык Хайдаркен шаарына жакын жерде жайгашкан археологиялык эстелик 1-жолу Борбордук Азияда сфероид, кливер, кол чокмору, найза башы окшогон шаймандар ошондой эле сут эмуучу айбанаттардын тиши табылган.

Бул маалыматка таянып, археолог О. Исламов эстеликти 1 миллион 100 жыл мурдагы мезгилге тиешелуулугун аныктап, табылган шаймандар мындан 1,4-2,5 миллион жыл мурдагы Жакынкы Чыгыш ошондой эле Чыгыш Африкада табылган шайман-буюмдар менен окшош экендигин божомолдогон. С. э-нен табылган ашель дооруна тиешелуу куралдар, баш соок, тиш жана каржиликтин калдыктары палеонтропко таандык. Окумуштуулар С. э. мындан 500-600 мин, жыл мурдагы мезгилге туура келгендигин божомолдошот. С. э. 1960-ж. А. П.Окладников тарабынан ачылып, 1980-жылдан О. Исламов тарабынан изилдонуудо. Алгачкы коомдо искусствонун пайда болушу ошол убактагы адамдар дуйного болгон коз карашын айгинелейт.

Ысыккол аймагындагы бийик тоолуу Сарыжаз ороонундогу Акчункур ункурундо 10 мин жыл мурун байыркы суротчунун жаныбарларды, адамдардын ан уулоо, бийлоо мезгилин ункурдун бет бооруна чагылдырган эмгектер сакталып калган. Адамдардын таштан жасалган элеси да бул убакта пайда болгон. Азыркы кебетедеги адамдар калыптанган. Булар ойлонууга, оюн айтып тушундурууго жарап калышкан. Акчункур ункуру - неолит дооруна (биздин заманга чейин 6-5 мин жылдык) таандык археологиялык эстеликтер Ысыккол облусунун Аксуу районунун Эчкилиташ айылынын чыгышынан 7 км аралыкта Сарыжаз суусунун он, жээгинде, дениз денгээлинен 3150 м бийиктикте жайгашкан.

1953-ж. В. И. Рацек тарабынан ачылган. Ункур эки ярустан турат. Ункурдун боорунда кызыл жошо менен тартылган теке жана жыландын суроттору, оошондой эле кара боёк менен тушурулгон тамга жазуулар (орто кылымга таандык) табылган. Жаныбарлардын сооктору, неолит дооруна таандык иштетилген таштар жана кондойундо жошо сакталып калган текенин муйузунун сыныгы табылган. Жаны таш доору (неолит) биздин заманга чейин 5-3-мин жылдыктарды камтыйт. Ушул мезгилде адамзат жаратылышты оздоштуруудо чон секирик жасаган десек болот. Таштан жасалган ондуруштук шаймандар бир кыйла жакшырып, жылкы, уй, кой окшогон айбандар колго уйротуло баштаган. Бара-бара мал чарба менен дыйканчылык ондурушу бир кыйла онугуп, ал тургай чарба жургузуунун негизги тармактарына айланат.

Анчылык менен жыйноочулук комокчу кесип катарында сакталган. Орто Азиянын ороондуу жеринде дыйканчылык менен бирге мал чарбачылык кобуроок онуккон. Тоолуу аймак болгондугуна байланыштуу, Кыргызстанда биринчи мал чарбачылыгы онуккон. Неолит дооруна таандык эстеликтер Ысыкколдогу Сарыжаз ороонунун жанындагы Акчункур ошондой эле Нарын шаарына жакын Текесекирик ункурлорундо, Чуйдогу Аламудун суусунун жээгинен, Чолпон-Ата шаарынын жанынан жана башка жерлерде табылган. Адамдар кийим токуп кийгенди, карапа идиштерин жасаганды уйронушуп, айрым жерлерде кен иштетуунун биринчи аракеттери башталган. Социалдык жагынан неолит доордо ондуруш каражаттарына карата жалпы менчикке, коллективдуу эмгекке негизделген уруулук жамаат онуккон. Уруулар жана уруу бирикмелери тузулуп, ага бир уруудан тараган ошондой эле бир типтеги чарба жургузуучу бир нече чон же кичи уруктар биригишкен. Таш доорунун аяккы этабында эмгек куралдары негизинен коло, жез окшогон металлдан жасалуучу. Коомдо аял затына караганда эркектер ролу тез жогорулаган.

Ошентип, аталык уруулук тузулуш (патриархат) энелик доорду (матриархат) алмашкан. Уйур топтук никелешуунун ордун уй-було байланыштары ээлеген. Ушул мезгилге ар бир уруу энетегине карата болунбой, ататегине карата болунгон. Ондурушто эркектердин негизги орунга отушу менен ондуруштук каражаттарга болгон жеке менчик жана адамды адам эзуу мезгили башталат.

Оставьте комментарий!

Пикириңиз текшерилгенден кийин жайгаштырылат.

Вы можете войти под своим логином или зарегистрироваться на сайте.

(обязательно)