Кыргыз элинин кокон эзуусуно каршы курошу

18-к-дын 60-жылдары Ирдана бийдин Ферганадагы ийгиликтуу согуштук аракетинин жана басып алуучулук тышкы саясатынын натыйжасында, кокондуктардын ээлиги кенейип, куч-кубаты артат. Ушундай кырдаалда Кокон улугу кыргыз уруулары менен ынтымагын бузуп, аларды багындырууга жана кыргыз жеринин эсебинен оз ээлигин кенейтууго куч уроп киришкен. Ирдана бий 1762-ж. кыргыздарга тиешелуу озгон жана Ош шаарларына жортуул уюштурат. Жортуул учурунда Кокон аскерлерине ичкилик адыгине, монолдор урууларынын улугу Ажы бийдин колу катуу каршылык корсоткон. Бир нече жолку салтылашуудан кийин коп жоготууларга дуушар болгон кыргыз жоокерлери тоо тарапка чегинет. Кокондук торолор кээде кыргыздарды тынчтык жолу менен оз тарабына тартуу учун аларга ар кандай иш берип, наам-даражаларды ыйгарчу, алык-салыктарды женилдотчу, жакшы жайыттарды убада кылчу. Натыйжада, айрым кыргыз уруулары оз ыктыяры менен хандыктын карамагына откон. Арийне, Туштук Кыргызстандын копчулук чолкомдору куч менен баш ийдирилгени талашсыз.

Ал эми хан бийлигин каалабаган жана ага каршылык корсотууго дарманы жетпеген кыргыз уруулары Кыргызстандын тундугуно журт которуп кетет. Кокон хандарынын Кыргызстанды басып алуусун кыргыз феодалдарынын оз ара кагылышуулары, биримдиктин жоктугу кыйла онойлоткон. Туштук Кыргызстанды кокондуктардын багындыруусу негизинен 19-к-дын биринчи чейрегинде аяктайт. Тундук Кыргызстанды багындырууну Кокон хандыгы Чуй ороонундогу кыргыз айылдарына кол салуу менен баштаган. 1825-ж. Чуйго Лашкер Кушбеги (кошуун беги же аскер башчы) башчылык кылган аскер жонотуп, ички биримдиги жок чуйлук кыргыздарды басып алган.

Душман менен бир нече жолку кагылышта женилууго дуушар болуп, айбат кылуудан эч майнап чыкпасына козу жеткен сарыбагыш, солто урууларынын бир болугу хандын бийлигин таанууга аргасыз болот. Ал эми сарыбагыштын экинчи бир болугу баскынчыларга багынып берууну каалабай, Атаке бийдин балдарынын жолбашчылыгы астында Ысыккол аймагына журт которуп кетет. Чуй ороонунун тушумдуу жерлерине кызыккан кокондуктар ошол эле жылы Аламудун суусунун жээгине Бишкек коргонун куруп, ал жерге аскер болукторун калтырат. Коп отпой алар колдук кыргыздарга элчи жиберип, багынып берууну талап кылат, бирок тескери жооп алгандан кийин, Кокон хандыгы 1831-ж. Ысыкколго, Нарынга эки тараптан жортуул уюштурат. Кокон кошуунунун акими Лашкер Кушбеги баш болгон бир болугу Ташкен, Чымкен, Олуяата, Чуй ороону аркылуу Ысыкколго келген, ал эми хандын аскерлеринин экинчи бир болугун Хаккула башкарып, алар Ферганадан чыгып Кегарттын белин ашып, Акта-лаа, Атбашы, Нарын, Жумгал, Кочкорго чейин келип булук салышкан. Ошентип, кокондуктардын оной женишке жетишуусуно кыргыздардын бытырандылыгы, уруулар ортосундагы талаш-тартыштар, алардын ынтымагынын жоктугу себеп болгон. Айрым тушунугу тайкы, озумчул кыргыз тоболдору озуно жакпаган урууну Коконго басып берууну коздогон.

Ал кезде сарыбагыштар менен саяктардын, саяктар менен бугулардын тирешуусу аябай курчуп турган эле. Алардын чатагын душмандар эптуулук менен пайдаланып, аларды бири-бирине тукуруп, жалгыздатып баш ийдирген. Жаны аймактарды бекемдоо учун кокондуктар (Бишкек, Токмок, Аксуу, Чалдыбар, Карабалта, Мерке, Атбашы, Куртка, Тогузторо, Кочкор, Жумгал, Суусамыр, Тон, Жаргылчак, Тамга, Барскоон, Каракол) чеп коргондорун курган. Кокон хандыгынын устомдугуно каршы кыргыз элинин боштондук курошу 19-кылымдын 30-40-жылдары куч алып, Нарындын торун жердеген саяк уруусу катуу каршылык корсоткон. Анткени саяктар буга чейин Чыгыш Туркстандагы цин-манжур бийлигине каршы кыймылга, Жаангер Кожонун Кашкарга жасаган жортуулуна катышып, аскердик уюмдашуу жана курал-жарак топтоо жагынан кыйла такшалып калышкан. Ушундай салгылаштарда такшалган Тайлак агасы Атантай менен Кокон хандыгынын баскынчылык саясатына каршы элдик которулушту жетектейт. Которулушко Акталаа, Тогузторо, Нарын, Атбашыдагы кыргыздар жигердуу катышкан.

Элдик кыймылдын башталышына кокондуктардын 1831-ж. жортуул учурундагы аёсуз талап-тоноолору, адам чыдагыс зоокурчулуктору, корсоткон кордуктары себеп болгон. 1831-ж. Хаккула баштаган 7 мин кокондук жоокерлер Акталаадагы саяк уруусун кыйратып, Атантай менен Тайлакты туткунга алган. Туткундан бошогондон кийин алар тез арада кол топтоп, Куртка сепилине кол салган. Салгылашта кыргыздар женип чыгып, чептеги зындандагы туткундарды бошотушкан. Эл малына кайра ээ болуп, салык толоодон бошотулат. Которулушту басуу учун Акталаага Арап баатыр баштаган 500 жоокерди жонотушкон.

Тогузтородогу Бычан деген жайыкта Тайлактын жигиттери Араптын колунун жолун тороп, эки тарап беттешкен. Ошол салгылашта душман оор жоготууга учурап, 400 аскеринен айрылган. Бул кармашта Арап баатыр Тайлактын колунан курман болгон. 19-кылымдын 40-жылдары кыргыздардын коз каранды эместик учун кыймылы куч алып, кенири аймакты кучагына алган. 1843-ж. Ысыккол ороонундогу кыргыздар которулуш баштап, Каракол, Барскоон, Конуролон чептеринен кокондук сарбаздарды кууп чыгышкан.

Нарын аймагында Табылды баатыр жетектеген элдик кыймыл эки жылга созулуп, кокондук торолорду коптогон жоготууларга дуушар кылган. Черик уруусунан чыккан Турдуке баш болгон Атбашылык кыргыздар Кокон бегине салык толоодон баш тарткан. 19-к-дын биринчи жарымында кыргыз элинин Кокон хандыгына каршы курошунун тарыхый мааниси чон. Элдик кыймылдын куч алышынын натыйжасында, баскынчылар жергиликтуу элдин катуу каршылык корсотуусуно кабылышып, коп аскеринен айрылды, чыгашасы арбып, бийлиги бошондоду.

Оставьте комментарий!

Пикириңиз текшерилгенден кийин жайгаштырылат.

Вы можете войти под своим логином или зарегистрироваться на сайте.

(обязательно)