Караханийлер мамлекети

10-12-кылымда Тениртоодогу Караханийлер кагандыгы озунун экономикалык куч-кубатынын жана маданиятынын гулдоп турган мезгилине жеткен. Мамлекетти карлук бирикмесине киришкен чигил жана йагма турк уруулары жетектеген. Орто кылымдардагы тарыхчы Жамал-ад-Каршы династиянын негиздоочусу Сатук-Абд ал-Керим Карахандын (Сатук Карахан) чон атасы, карлук каганы Билге Кул Кадыр хан болгондугун жазган. Эгерде бул далилди негиз кылып алсак, караханийлер династиясы карлуктардан келип чыккан деп божомолдоого болот. Сатук Карахан олор алдында (955-ж. олгон) исламды кабыл алат. Анын уулу Муса исламды мамлекеттик дин катары жарыялаган. Тарыхый маалыматтарга Караганда, 960-ж. тениртоолук 200 мин тутун турк уруулары ислам динин кабылдаган.

Алардын ичинде Тениртоо, Памир тоолорунун этектеринде, Ысыкколдун жээгинде, Талас суусунун боюнда жашаган коптогон кыргыз уруулары болгон. Проф. З. Эралиев Караханийлер мамлекетинде жетектоочу ролду ойногон чигилдер - кыргыз уруусу болгон деп эсептейт. Алгач Караханийлер, озулорунун ээликтерин кенейтуу менен Чыгыш Туркстан, Борбордук Тениртоо, Жетисуу жана Фергананын чон болугун женип алышкан. Тундук Чыгышта Караханийлер мамлекетинин чегарасы Балхаш, Ысыккол, Алакол аркылуу Чугучакка чейин жеткен. Баласагун шаары (Токмок ш-на жакын жердеги Бурананын уран-дылары) кагандыктын борбор шаары болгон. Экинчи борбор шаар Озгон эле. Караханийлердин мамлекети энчилерге болунуп, алардын башында баш ийуунун татаал системасындагы династиянын окулдору турчу. Энчилердин чегаралары тез-тез озгоруп турган.

Алардын акимдеринин оз монеталарын чыгарууга чейинки чон укуктары болгон. Мындай шарттарда оз ара согуштар менен чыр-чатактар демейдеги эле корунуш болуп калган эле. 11-кылымдын орто ченинде Караханийлер мамлекети оз алдынча Чыгыш жана Батыш кагандыктарга болунгон. Чыгыш кагандыгынын баш калаасы Баласагун ш. (кийинчерээк Кашкар), Батыштыкы болсо Озгон ш. (кийинчерээк Самаркан) болгон. 11-кылымдын аягы, 12-кылымдын башында бул эки мамлекет тен кризиске дуушар болушкан. Натыйжада, Караханийлер селжуктардын вассалдары болуп калышат, бирок ички иштерде оз алдынчалыкты толук сактап калышкан.

Комментариев: 1 RSS

1 Аноним 14-05-2018 22:31

Караханийлер мамлекетин качан жана ким негиздеген?

Оставьте комментарий!

Пикириңиз текшерилгенден кийин жайгаштырылат.

Вы можете войти под своим логином или зарегистрироваться на сайте.

(обязательно)