Чынгыз Айтматов

Чынгыз Айтматов 1928-жылы 12-декабрда Талас облусунун Кара-Буура районундагы Шекер айылында туулган. 1948-жылы ал ветеринардык техникумду, 1953-жылы Кыргыз айыл чарба институтун, 1956-1958-жылдары жогорку адабий курстарды (Москвада) аяктаган. Андан кийин журналист, «Литературный Киргизстан» журналында редактор болуп иштеген. СССРдин ири адабий басылмалары -«Новый мир» жана «Литературная газетанын» редколлегиясынын мүчөсү, «Иностранная литература» журналынын редактору болгон, чыгармачыл союздарга жетекчилик кылган, ал эми 90-жылдардан баштап СССРдин жана Кыргыз Республикасынын дипломатиялык миссияларын башкарган. Ч. Айтматовдун чыгармаларынын жаралышына, анын балалык чагынын Ата Мекендик согуш жылдарына туш болушу бирден бир себеп болгон.

1952-жылдан баштап, анын «Ашым», «Газетчи Дзюйо», «Кайракта», «Сыпайчы», «Ак жаан», «Тунку сугат», «Асма копуро» ангемелери жарык көрө баштаган. Ч. Айтматовго анын дүйнөнүн көптөгөн элдеринин тилдерине которулган «Жамийла» повести дүйнөлүк атак-данк алып келген. 1963-жылы «Тоолор жана талаалар баяны» жыйнагы үчүн Айтматов Ленин сыйлыгына татыктуу болгон. Жазуучунун чыгармалары, анын 60-80-жылдардагы «Бетме-бет», «Кызыл жоолук жалжалым», «Бото көз», «Биринчи мугалим», «Саманчынын жолу», «Жаныбарым Гулсары!», «Ак кеме», «Эрте келген турналар», «Дениз бойлой жорткон ала дөбөт» повесттери, «Кылым карыткан бир күн», «Кыямат», «Кассандра тамгасы», «Тоолор кулаганда» («Түбөлүк колукту») романдары маданий маанидеги дүйнөлүк окуяга айланып, Чынгыз Айтматовду XX жүз жылдыктын акырындагы - XXI жуз жылдыктын башталышындагы залкар жазуучулардын бири, рухий турмушту эң татаал абалында чагылдырууга жондом-шыгы жеткен суроткер катары таанытты.

Чынгыз Айтматов кылымдар тогошкон азыркы доордун чыгармалары эн коп окулган жазуучулардын бири. Анын китептери 170тен ашык тилге которулуп, 60 миллиондон ашык нуска менен басылган. Алар коомдо билим беруу, тарбиялоо процессинин ажырагыс болугуно айланып, дуйнонун коп олколорундо мектептердин жана университеттердин программасына кирген.

Чынгыз Айтматовдун чыгармалары боюнча жаралган кинофильмдер жана спектаклдер коп улуттуу кинематографиянын жана театрдын тарыхында озунчо бир жаркын барак болгон: «Жамийла», «Биринчи мугалим», «Саманчынын жолу», «Фудзиямадагы кадыр тун», «Кылым карытар бир кун», «Кыямат» - Стамбулдун, Софиянын, Улан-Батордун, Варшаванын, Бухаресттин, Праганын, Лондондун, Токионун, Москванын, Санкт-Петербургдун, Бишкектин жана дуйнонун башка коп олколорундо корсотулуп, сахналарында коюлуп келе жатат.

Кыргыз Республикасынын Эл жазуучусу, Социалисттик Эмгектин Баатыры, Кыргыз Республикасынын Баатыры, Дуйнолук корком сурот академиясынын, Европа илими, тарых жана адабият академиясынын, Германиянын корком онор академиясынын, Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын, башка академиялардын ардактуу мучосу, дуйнонун бир катар университеттеринин ардактуу доктору, СССРдин жана Кыргыз Республикасынын Атайын жана Ыйгарым укуктуу элчиси, Ысык-Кол форумунун президенти, Рим клубунун мучосу, Ленин жана СССРдин Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыктарынын, Германиянын, Индиянын, Россиянын, АКШнын, Туркиянын, Франциянын, Япониянын, Эл аралык сыйлыктарынын лауреаты, Ленин, Октябрь революциясы, Эл достугу, Эмгек Кызыл Туу, I даражадагы «Манас» орденинин, дуйнонун коп олколорунун жогорку мамлекеттик сыйлыктарынын ээси.

Ч. Айтматов дуйнолук жана улуттук маданиятты онуктурууго, гуманисттик салттарды сактоо, коомдун адеп-ахлактык туркукторун коргоого, саясий системаларды интеграциялоого баа жеткис салым кошкон. Чынгыз Айтматов 2008-жылдын 10-июнунда 80 жаш курагында дуйнодон кайтат. Бирок анын чыгармалары кыргыз жана башка улуттардын эли учун туболук жашай берет.

Озунун залкар уулунун дуйнолук адабиятты, корком онорду жана маданиятты онуктуруу ишиндеги синирген эмгегине, мекенинин урмат корсотушу катары Кыргыз Республикасынын Президентинин Жарлыгы менен 2008-жыл: - Чынгыз Айтматовдун жылы, - деп жарыяланган.

Кыргызстандын залкар уулу Чынгыз Торокулович Айтматов жонундогу жаркын элес кыргыз элинин эсинде туболук сакталат жана анын чыгармачылык мурасы дуйно элдеринин жалпы адамзаттык маданиятына баа жеткис салым болот.

Үй-бүлөөсү
Чоң атасы - Айтмат Кимбилдиев, таланттуу кол өнөрчү жана тикмечи.
Тая атасы - Хамза Абдувалиев, Казан шаарында бай соодагер болгон.
Атасы - Төрөкул Айтматов (1903-1938) - Кыргыз ССРинин мамлекеттик ишмери. 1926-жылы Москвадага чыгыш эмгекчилердин коммунисттик университетин бүтүргөн.
Энеси - Абдубалиева Нагима Хамзиевна (1904-1971) - коомдук ишмер.
Кичүү иниси - Илгиз Айтматов (08.02.1931) - Техника илимдеринин доктору, академик.
Кичүү карындашы - Айтматова Люция (1934-1995) - коомдук ишмер.
Кичүү карындашы - Айтматова Роза (Розетта) (1937) - доцент, Кыргыз Республикасынын билим берүү тармагынын эмгек сиңирген ишмери.

Биринчи аялы - Шамшиева Керез (1930) - Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген врачы.
-Баласы - Санжар (1954) - журналист жана литератор.
-Баласы - Аскар (1959) - Тарыхчы.

Экинчи аялы - Мария Урматовна, ВГИКтин сценарий факультетин бүтүргөн.
-Мариянын биринчи турмушунан Чолпон аттуу кызы бар. Лондондо жашайт.
-Баласы Эльдар - сүрөтчү-дизайнер
-Небереси Сулайман
-Кызы Ширин (1977)
-Небереси Керемет

Чынгыз эле чыгаан уулу кыргыздын.
(Залкар жазуучу Чынгыз Айтматовдун 90 жылдыгына)

Чыгарманын пайдубалын тургузуп,
Бүт дүйнөгө тааныттыңыз кыргызды.
Кыйын кездин каармандарын жараткан,
Кимдер билбейт, кыргыз уулу Чынгызды.

Жылдыз өчпөйт, Чынгыз өлбөйт дегендей,
Ай-ааламга жарык нурун таратты.
Аттиң дүйнө! Торколуу той берерде,
Гүлсаратты чапкан бойдон баратты.

Тулпар барат каректери жаркырап,
Туяктары таш үстүндө жанчылат.
Чындыгында чыгаан уулун жоготуп,
Кыргыз калды, ысык жашы тамчылап.

Кылымдарда бир жаралган кыргызга,
Окшоштурам Сизди Чолпон жылдызга.
Чыгаар бекен эми Сиздей чыгаандар,
Талантына таазим кылам Чынгызга!
(Автор: Акишова Б. К.)

Кошумча шилтемелер:

Комментариев: 4 RSS

1 нуржан 10-03-2018 20:57

уй булосу жонундо маалымат жокпу?

2 нуржан 10-03-2018 21:00

суранам уй булосу тууралу маалымат табып бере аласыздарбы

Оставьте комментарий!

Пикириңиз текшерилгенден кийин жайгаштырылат.

Вы можете войти под своим логином или зарегистрироваться на сайте.

(обязательно)