Боз уй

Боз уй кочмон элдердин биргелешкен акыл-оюнан жаралган, женил десен женил, чечкенге, тиккенге оной, жайында салкын, кышында жылуу, жонокой, улуу эстелиги, ыйык кугу жана кол онорчулугунун туу чокусу. Боз уйдун ичинен тобонду карасан тундугунон кок асманды, кундуз кунду, туну айды коросун. Сыртка чыксан, кен дуйно шарт ачылат. Чагылгандын чартылдаганын, шамалдын улуганын, дарыянын шоокумун, куштардын сайраганын даана угуп турасын. Боз уйдон сырткы космос жана ички дуйно менен бирге жашап жаткандай озунду сезесин. Кыргыздын боз уйун жасоого кол онорчулордун бардык чеберлери — теричи, жыгач уста, темир уста, саймачы, оймочу, зергери, уздары катышкан. Кыргыздар боз уйду кунумдук тиричиликке, сый-соолотко жасашкан жана жоокерчиликте урунушкан, анын турлору коп.

Боз уйлор чон-кичинесине карата алтымыш баштан-жуз баш, эки жуз баш деп, керегенин башына карата болунот. Уйдун ичи тор, улага, эр жак, эпчи жак деп тортко болунот. Торго кадырлуу меймандар, карыя аксакалдар, эпчи жакка казан-аяк кармаган аялдар, эр жакка эркектер, улагага кичуулер отурушат. Байыртан бери боз уйлор жасалыш улгусу боюнча кыргыздын боз уйу жана калмак (монгол) боз уйу болуп айырмаланган. Кыргыздардын боз уйунун керегеси кенен, ууктары узун, тундугу бийик келет. Кыргыз боз уйлорунун жыгачтары негизинен талдан, тундугу арчадан жасалат. Колому боюнча торт канат, алты канат, кээ бир ажолордун, байлардын ак орголору 30 канатка жеткен учурлары бар.

Боз уйдун негизги жыгачтары — кереге, уук, босого таяк, тундук, каалгадан турат. А дегенде кереге жайылып, аштарына уук учтугу менен чалып байланат. Босого таяк орнотот. Бакан менен тундук которулот, ууктар сайылат. Чий тартылган сон, туурдук, узук, эшик тыш, тундук жабуу жабылат. Боз уй ичинде буткул кыргыздын байыртан берки тарыхы, тиричилиги, салты, маданияты, тили, дили, акылмандыгы, онору, ой-акылы жатат. Анын баарын чечмелеп айтса ото узак кеп. Кыргыздын боз уйундогу ырым-жырымы кучтуу болгон: керегеге бутту артпаган, тундуктун жибине артылбаган, босогону баспаган, тундукту, баканды аттабаган, отко суу куюп очурбогон, чомуч менен итке аш куйбаган, тулганы, отту теппеген, шамалды сокпогон, дасторконду тетири салбаган, куйгон отко тукурбогон, жылдыз санабаган, эшикти тээп ачпаган, босогого туруп бой корбогон, уйдо ышкырбаган, уй айланып чуркабаган жана башка.

Боз уйдун жыгачын ар турдуу усталар жасашат. Ал ото чеберчиликти, коп убакытты талап кылат. Боз уйдун уук-керегесин, босого таягын узанган чеберди «уукчу», «керегечи», тундук жасаганды «тундукчу» дешет. Кыргыздар жакшылык айтканда «тундугундон тутун узулбосун», «чамгарагын которулсун, очогун очпосун», «отун очпосун», «тундугун бийик, кереген бек болсун», «коломтон сапырылбасын», суук кабарды билгизгенде «келе бакан, куу союл», «чаначтай кооп», «карды чанач», «чылгый чаначтай ийле», каргыш айтканда «тундугун тушсун», «чыгдандын ары жагында кал» деген создорду айтышкан. Эл оозунда боз уйдун жабдыктары символ катары колдонулган, мисалы адамга баа бергенде «ууктай узун», «керегеси май болду», «бакандай азамат», «чийдин тубун тешкен жигит» дешсе, кээде макал-лакап турундо «уугум сага айтам, уулум сен ук, керегем сага айтам, келиним сен ук», «чыккан кыз чийден тышкары», «кызы бар уй — кымызы бар саба» деп айтышкан.

Оставьте комментарий!

Пикириңиз текшерилгенден кийин жайгаштырылат.

Вы можете войти под своим логином или зарегистрироваться на сайте.

(обязательно)