Америка

Бул - батыш жарым шарда, Атлантика жана Тынч океандардын ортосунда жайгашкан дүйнө бөлүгү. Ал Түндүк Америка жана Түштүк Америка деген эки материкке бөлүнөт. Алардын ортосундагы чек - Панама мойногу. Эки материктин эзелтен бери жашаган калкы - индейлер. Бирок индейлер Америкада бир аз эле калды. Азыркы америкалыктар - баскынчылардын, Европадан көчүп келгендердин укум-тукумдары. Алар негизинен англис, француз, испан, португал тилдеринде сүйлөшөт.

Түндүк Американын табияты ары кооз, ары көп түрдүү. Бул материк биздин өлкө менен бирдей табият зонасында болгондуктан, алардын табияты көп жагынан бири-бирине окшошот. Четки түндүгүндө, түндүк муз океанынын жээгин бойлото тундра созулуп жатат, бул жерде уюл жаркыроосу нур чачат. Андан түштүгүрөөктөн түнт токой башталат. Өзгөчө Канаданын бүткүл дүйнөгө белгилүү зараң токойлору абдан кооз. Биздин талааларга окшош кеңири түздүктөр аркылуу суусу мол дарыялар агып өтөт.

Бул жерде мындай талаалар прерия деп аталат. Бизди таң калтыруучу нерселер да көп. Мексикадагы калың өскөн кактус саякатчылар үчүн өтө кызыктуу. Секвойя деп аталган чоң жана эзелки дарактар өзгөчө таасир калтырат. Сейрек учуроочу дарактар өскөн токойлор улуттук парк деп жарыяланган. Ал эми АКШнын батышындагы Колорадо дарыясы аккан өрөөндө таш дүйнөсү делген улуттук парк бар. Тереңдиги жүздөгөн метр болгон аскалуу ийри-буйру зор капчыгай - чоң каньон дарыя суусунун жана башка табигый кубулуштардын күч-аракети менен көп кылымдар бою түзүлгөн. Алар тоо тектерди талкалап майдалаган, жууп агызып кеткен, натыйжада дарыянын жээгиндеги аскалар өтө таң каларлыктай ийри-буйру түргө келген. Күн чыгып же батып баратканда бул зор аскалар бирде илгерки чептерге, бирде жомоктогу жаныбарларга окшоп кетет.

Чоң каньон аскалуу тоолорду аралап өтөт. Аскалуу тоолор материктин түндүгүнөн түштүгүнө чейин созулуп жаткан заңкайган Кордильер тоолорунун бир бөлүгү болуп саналат. Tooлордо өчкөн жана өчө элек жанар тоолор бар. Тоолордун, өзгөчө түндүк жактагы бийик тоо кыркалары менен чокуларында мөңгү, кар жатат. Түндүк Американын кен байлыктары - газ, нефть көмүр, темир, жез, алтын, күмүш. Түндүк Американын табиятындагы дагы бир кооз жер - улуу көлдөр тизмеги. Бири-бири менен бириккен беш чоң көл суусу тузсуз бирдиктүү деңизди түзөт. Алар канал жана Ыйык Лаврентий дарыясы аркылуу океанга кошулат. Алардын жогорку көл дегени жер шарындагы эң чоң көл болуп саналат (суусу туздуу Каспийди эсепке албаганда).

Эки көлдүн ортосундагы Ниагара дарыясында атактуу Ниагара шаркыратмасы жайгашкан. Ал эми Миссисипи дарыясы өзүнүн куймасы Миссури менен бирдикте дүйнөдөгү эң ири дарыялардын катарына кирет. Батыштан чыгышты көздөй бүт материк аркылуу зор Амазонка дарыясы агат. Анын 500дөн ашык куймасы бар. Амазонканы бойлой өскөн тропик токою - сельвалар сейрек учуроочу өсүмдүктөргө, ушул жерди гана мекендеген жаныбарларга бай. Мисалы, мында анаконда деген зор жыландар жашайт. Амозонка дарыясында жемин аңдыган пиранья деген жырткыч балык болот.

Мындай балыктардын үйүрү адамды же жаныбарды бир нече секундада эле тытып жеп кетет. Түштүк Америкадагы чытырман сельва токойлорунда алиге изилдене элек, адам буту баспаган аймактар көп. Амазонка, ошондой эле Ориноко, Парана, Парагвай дарыялары аккан жерлер көбүнчө киши өтө алгыс болгондуктан ал дарыялар ошол аймактардагы бирден-бир жол болуп эсептелет. Анд тоо кыркасы материктин түндүгүнөн түштүгүнө карай созулуп жатат. Байыртан жашаган эл - инктердин тилинде анд деген сөз жез тоо дегенди билдирет. Анддын Сан-Педро, Котопахи сыяктуу көптөгөн чокулары жанар тоо болуп саналат. Жанар тоолордун аталышынан жана жер титирөөдөн жергиликтүү эл көп жапа чегет. Тоолуу аймактардан калай, жез, темир, марганец, алтын, күмүш, алмаз, коргошун, нефть чыгат. Түштүк Американын көп өлкөлөрү тоолуу келет. Көптөгөн шаарлар деңиз деңгээлинен бир нече миң метр бийиктикте жайгашкан.

Мисалы, Боливия мамлекетинин борбору - Ла-Пас деңиз деңгээлинен 4500 м бийиктикте. Ал дүйнөдөгү эң бийик жайгашкан борбор шаар болуп эсептелет.

Оставьте комментарий!

Пикириңиз текшерилгенден кийин жайгаштырылат.

Вы можете войти под своим логином или зарегистрироваться на сайте.

(обязательно)